Translate

Δευτέρα, 13 Ιουνίου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία/Ο Πάμφιλος στον Έρμιππο

Ντέιβιντ Χιουμ. Ακολουθεί το κείμενο: Είναι παρατηρημένο, Έρμιππέ μου, ότι ενώ οι αρχαίοι φιλόσοφοι μετέδιδαν το μεγαλύτερο μέρος της διδαχής τους στη μορφή του διαλόγου, αυτή η μέθοδος εκθέσεως έχει ελάχιστα χρησιμοποιηθεί τα τελευταία χρόνια και σπάνια έχει επιτύχει στα χέρια εκείνων που τη δοκίμασαν. Ακριβή και τακτικά επιχειρήματα, πράγματι, όπως αυτά που σήμερα αναμένουμε από τους φιλοσοφικούς ερευνητές, από φυσικού τους σπρώχνουν έναν άνθρωπο στον μεθοδικό και διδακτικό τρόπο, όπου μπορεί εξαρχής, χωρίς προετοιμασία, να εξηγήσει ποιος είναι ο στόχος του· και από κει να προχωρήσει, χωρίς διακοπή, στην παραγωγή των αποδείξεων πάνω στις οποίες τούτος βασίζεται. Η έκθεση ενός Συστήματος μέσω μιας συζήτησης σπάνια φαίνεται φυσική· και ο συγγραφέας ενός διαλόγου, ενώ αυτό που θέλει, απομακρυνόμενος από την ευθεία έκθεση, είναι να προσδώσει ένα πιο ανάλαφρο ύφος στο εγχείρημά του, αποφεύγοντας τους ρόλους του Συγγραφέως και του Αναγνώστη, διατρέχει τον κίνδυνο να πέσει σε κάτι πιο ανάρμοστο ακόμη και να δημιουργήσει την εντύπωση του Δασκάλου και του Μαθητή. Ή, εάν ακολουθήσει τον ειρμό της διαμάχης στη φυσική ατμόσφαιρα μιας καλής συντροφιάς, παρεμβάλλοντας ποικίλλους τόπους, και διατηρώντας μια πρέπουσα ισορροπία μεταξύ των συνομιλητών, συχνά χάνει τόσον πολύ χρόνο στις προετοιμασίες και στις μεταβάσεις, ώστε ο αναγνώστης σπάνια θα θεωρήσει πως όλες οι χάριτες του διαλόγου αποτελούν ικανή ανταμοιβή για την τάξη, τη συντομία και την ακρίβεια που θυσιάστηκαν γι' αυτές.  Υπάρχουν, ωστόσο, μερικά θέματα, για τα οποία η συγγραφή διαλόγου είναι ιδιαζόντως ταιριαστή, και στα οποία παραμένει προτιμότερη από την ευθεία και απλή μέθοδο εκθέσεως.  Κάθε δοξασία που είναι τόσο αυταπόδεικτη, ώστε δύσκολα σηκώνει συζήτηση, αλλά συγχρόνως τόσο σημαντική, ώστε όσο κι αν κηρύσσεται να μην είναι ποτέ αρκετό, φαίνεται πως απαιτεί κάποια τέτοια μέθοδο χειρισμού· όπου η καινοτομία του τρόπου μπορεί να αντισταθμίσει την κοινοτοπία του θέματος, η ζωντάνια της συζήτησης να ενδυναμώσει τη διδαχή και η ποικιλία των φωτισμών που δίνουν τα διαφορετικά πρόσωπα και οι διαφορετικοί χαρακτήρες να μη φαίνεται ούτε βαρετή, ούτε πλεοναστική.  Από την άλλη πλευρά, κάθε φιλοσοφικό ερώτημα που είναι τόσο σκοτεινό και αβέβαιο, ώστε η ανθρώπινη λογική να μην μπορεί να φθάσει σε μια οριστική απόφαση σχετικά μ' αυτό, αν πρέπει να το διαπραγματευτούμε καθόλου, φαίνεται να μας οδηγεί με φυσικό τρόπο στη διαλογική και συζητητική έκθεση. Μπορεί να επιτραπεί, σε λογικούς ανθρώπους, να διαφέρουν σε θέματα ως προς τα οποία κανείς δεν μπορεί λογικά να είναι οριστικός: Οι αντιτιθέμενες γνώμες, ακόμα κι αν δεν καταλήγουν σε καμιά απόφαση, προκαλούν μιαν ευχαρίστηση· κι αν το θέμα είναι αξιοπερίεργο και ενδιαφέρον, το βιβλίο, κατά κάποιον τρόπο, μας μεταφέρει στο μέσο μιας συντροφιάς· και συγκεντρώνει τις δυο μέγιστες και αγνότατες απολαύσεις της ζωής, τη μελέτη και τη συνομιλία.  Ευτυχώς, όλα αυτά τα γνωρίσματα τα βρίσκουμε στο θέμα της Φυσικής Θρησκείας. Ποια άλλη αλήθεια υπάρχει τόσο προφανής, τόσο βέβαιη, όσο η ύπαρξη ενός θεού, που και οι πλέον αμόρφωτες εποχές την αναγνώρισαν, και για την οποία τα πλέον εκλεπτυσμένα πνεύματα προσπάθησαν φιλόδοξα να παρουσιάσουν νέες αποδείξεις και επιχειρήματα; Ποια άλλη αλήθεια υπάρχει τόσο σημαντική όσο αυτή, που είναι η βάση όλων μας των ελπίδων, το ασφαλέστερο θεμέλιο της ηθικότητας, το σταθερότερο στήριγμα της κοινωνίας, και η μόνη αρχή, που πρέπει να μην είναι ούτε για μια στιγμή απούσα από τις σκέψεις μας και τους στοχασμούς μας; Αλλά στη μελέτη αυτής της εμφανούς και σημαντικής αλήθειας, τι σκοτεινές ερωτήσεις δεν συναντούμε, που αφορούν τη φύση αυτού του θείου όντος, τις ιδιότητές του, τα διατάγματά του, το θεϊκό του σχέδιο; Αυτά ανέκαθεν ήσαν αντικείμενα διαφωνιών των ανθρώπων: Ποτέ δεν έφτασε η ανθρώπινη λογική, ως προς αυτά, σε κάτι οριστικό. Αλλά είναι θέματα που παρουσιάζουν τέτοιο ενδιαφέρον, που δεν μπορούμε να πάψουμε να τα ερευνούμε· παρόλο που μόνο αμφιβολία, αβεβαιότητα και αντιλογία είναι, μέχρι τώρα, το αποτέλεσμα και των πιο προσεχτικών ερευνών μας.  Τούτο είχα την ευκαιρία να παρατηρήσω τελευταία, ενώ περνούσα, όπως συνηθίζω, ένα μέρος της καλοκαιρινής περιόδου με τον Κλεάνθη και βρισκόμουνα παρών στις τέτοιου τύπου συζητήσεις του με τον Φίλωνα και τον Δημέα, των οποίων σου έδωσα πρόσφατα κάποια ατελή περιγραφή. Η περιέργειά σου, μου είπες τότε, είχε τόσο εξαφθεί, ώστε πρέπει αναγκαίως να μπω σε ακριβέστερες λεπτομέρειες των διαλογισμών τους και να παρουσιάσω αυτά τα διάφορα συστήματα που υποστήριξαν σε σχέση με ένα τόσο λεπτό θέμα όσο αυτό της φυσικής θρησκείας. Η αξιοπαρατήρητη αντίθεση στους χαρακτήρες τους ύψωσε ακόμη πιο πολύ τις προσδοκίες σου· ενώ αντιπαρέβαλες την προσεκτική φιλοσοφική στάση του Κλεάνθη στον απρόσεκτο σκεπτικισμό του Φίλωνος ή συνέκρινες την όποια από τις δυο διαθέσεις τους με την αυστηρή και άκαμπτη ορθοδοξία του Δημέα. Η νεότητά μου με καθιστούσε απλόν ακροατή των διενέξεών τους· κι αυτή η περιέργεια, φυσική στην πρώιμη εποχή της ζωής έχει τόσο βαθιά εντυπώσει στη μνήμη μου ολόκληρη την αλυσίδα και την αλληλουχία των επιχειρημάτων τους, ώστε, ελπίζω, δεν θα παραλείψω ούτε θα μπερδέψω κανένα σημαντικό μέρος της συνομιλίας τους κατά την αφήγηση.

Είναι παρατηρημένο, Έρμιππέ μου, ότι ενώ οι αρχαίοι φιλόσοφοι μετέδιδαν το μεγαλύτερο μέρος της διδαχής τους στη μορφή του διαλόγου, αυτή η μέθοδος εκθέσεως έχει ελάχιστα χρησιμοποιηθεί τα τελευταία χρόνια και σπάνια έχει επιτύχει στα χέρια εκείνων που τη δοκίμασαν. Ακριβή και τακτικά επιχειρήματα, πράγματι, όπως αυτά που σήμερα αναμένουμε από τους φιλοσοφικούς ερευνητές, από φυσικού τους σπρώχνουν έναν άνθρωπο στον μεθοδικό και διδακτικό τρόπο, όπου μπορεί εξαρχής, χωρίς προετοιμασία, να εξηγήσει ποιος είναι ο στόχος του· και από κει να προχωρήσει, χωρίς διακοπή, στην παραγωγή των αποδείξεων πάνω στις οποίες τούτος βασίζεται. Η έκθεση ενός Συστήματος μέσω μιας συζήτησης σπάνια φαίνεται φυσική· και ο συγγραφέας ενός διαλόγου, ενώ αυτό που θέλει, απομακρυνόμενος από την ευθεία έκθεση, είναι να προσδώσει ένα πιο ανάλαφρο ύφος στο εγχείρημά του, αποφεύγοντας τους ρόλους του Συγγραφέως και του Αναγνώστη, διατρέχει τον κίνδυνο να πέσει σε κάτι πιο ανάρμοστο ακόμη και να δημιουργήσει την εντύπωση του Δασκάλου και του Μαθητή. Ή, εάν ακολουθήσει τον ειρμό της διαμάχης στη φυσική ατμόσφαιρα μιας καλής συντροφιάς, παρεμβάλλοντας ποικίλλους τόπους, και διατηρώντας μια πρέπουσα ισορροπία μεταξύ των συνομιλητών, συχνά χάνει τόσον πολύ χρόνο στις προετοιμασίες και στις μεταβάσεις, ώστε ο αναγνώστης σπάνια θα θεωρήσει πως όλες οι χάριτες του διαλόγου αποτελούν ικανή ανταμοιβή για την τάξη, τη συντομία και την ακρίβεια που θυσιάστηκαν γι' αυτές.
Υπάρχουν, ωστόσο, μερικά θέματα, για τα οποία η συγγραφή διαλόγου είναι ιδιαζόντως ταιριαστή, και στα οποία παραμένει προτιμότερη από την ευθεία και απλή μέθοδο εκθέσεως.
Κάθε δοξασία που είναι τόσο αυταπόδεικτη, ώστε δύσκολα σηκώνει συζήτηση, αλλά συγχρόνως τόσο σημαντική, ώστε όσο κι αν κηρύσσεται να μην είναι ποτέ αρκετό, φαίνεται πως απαιτεί κάποια τέτοια μέθοδο χειρισμού· όπου η καινοτομία του τρόπου μπορεί να αντισταθμίσει την κοινοτοπία του θέματος, η ζωντάνια της συζήτησης να ενδυναμώσει τη διδαχή και η ποικιλία των φωτισμών που δίνουν τα διαφορετικά πρόσωπα και οι διαφορετικοί χαρακτήρες να μη φαίνεται ούτε βαρετή, ούτε πλεοναστική.
Από την άλλη πλευρά, κάθε φιλοσοφικό ερώτημα που είναι τόσο σκοτεινό και αβέβαιο, ώστε η ανθρώπινη λογική να μην μπορεί να φθάσει σε μια οριστική απόφαση σχετικά μ' αυτό, αν πρέπει να το διαπραγματευτούμε καθόλου, φαίνεται να μας οδηγεί με φυσικό τρόπο στη διαλογική και συζητητική έκθεση. Μπορεί να επιτραπεί, σε λογικούς ανθρώπους, να διαφέρουν σε θέματα ως προς τα οποία κανείς δεν μπορεί λογικά να είναι οριστικός: Οι αντιτιθέμενες γνώμες, ακόμα κι αν δεν καταλήγουν σε καμιά απόφαση, προκαλούν μιαν ευχαρίστηση· κι αν το θέμα είναι αξιοπερίεργο και ενδιαφέρον, το βιβλίο, κατά κάποιον τρόπο, μας μεταφέρει στο μέσο μιας συντροφιάς· και συγκεντρώνει τις δυο μέγιστες και αγνότατες απολαύσεις της ζωής, τη μελέτη και τη συνομιλία.
Ευτυχώς, όλα αυτά τα γνωρίσματα τα βρίσκουμε στο θέμα της Φυσικής Θρησκείας. Ποια άλλη αλήθεια υπάρχει τόσο προφανής, τόσο βέβαιη, όσο η ύπαρξη ενός θεού, που και οι πλέον αμόρφωτες εποχές την αναγνώρισαν, και για την οποία τα πλέον εκλεπτυσμένα πνεύματα προσπάθησαν φιλόδοξα να παρουσιάσουν νέες αποδείξεις και επιχειρήματα; Ποια άλλη αλήθεια υπάρχει τόσο σημαντική όσο αυτή, που είναι η βάση όλων μας των ελπίδων, το ασφαλέστερο θεμέλιο της ηθικότητας, το σταθερότερο στήριγμα της κοινωνίας, και η μόνη αρχή, που πρέπει να μην είναι ούτε για μια στιγμή απούσα από τις σκέψεις μας και τους στοχασμούς μας; Αλλά στη μελέτη αυτής της εμφανούς και σημαντικής αλήθειας, τι σκοτεινές ερωτήσεις δεν συναντούμε, που αφορούν τη φύση αυτού του θείου όντος, τις ιδιότητές του, τα διατάγματά του, το θεϊκό του σχέδιο; Αυτά ανέκαθεν ήσαν αντικείμενα διαφωνιών των ανθρώπων: Ποτέ δεν έφτασε η ανθρώπινη λογική, ως προς αυτά, σε κάτι οριστικό. Αλλά είναι θέματα που παρουσιάζουν τέτοιο ενδιαφέρον, που δεν μπορούμε να πάψουμε να τα ερευνούμε· παρόλο που μόνο αμφιβολία, αβεβαιότητα και αντιλογία είναι, μέχρι τώρα, το αποτέλεσμα και των πιο προσεχτικών ερευνών μας.
Τούτο είχα την ευκαιρία να παρατηρήσω τελευταία, ενώ περνούσα, όπως συνηθίζω, ένα μέρος της καλοκαιρινής περιόδου με τον Κλεάνθη και βρισκόμουνα παρών στις τέτοιου τύπου συζητήσεις του με τον Φίλωνα και τον Δημέα, των οποίων σου έδωσα πρόσφατα κάποια ατελή περιγραφή. Η περιέργειά σου, μου είπες τότε, είχε τόσο εξαφθεί, ώστε πρέπει αναγκαίως να μπω σε ακριβέστερες λεπτομέρειες των διαλογισμών τους και να παρουσιάσω αυτά τα διάφορα συστήματα που υποστήριξαν σε σχέση με ένα τόσο λεπτό θέμα όσο αυτό της φυσικής θρησκείας. Η αξιοπαρατήρητη αντίθεση στους χαρακτήρες τους ύψωσε ακόμη πιο πολύ τις προσδοκίες σου· ενώ αντιπαρέβαλες την προσεκτική φιλοσοφική στάση του Κλεάνθη στον απρόσεκτο σκεπτικισμό του Φίλωνος ή συνέκρινες την όποια από τις δυο διαθέσεις τους με την αυστηρή και άκαμπτη ορθοδοξία του Δημέα. Η νεότητά μου με καθιστούσε απλόν ακροατή των διενέξεών τους· κι αυτή η περιέργεια, φυσική στην πρώιμη εποχή της ζωής έχει τόσο βαθιά εντυπώσει στη μνήμη μου ολόκληρη την αλυσίδα και την αλληλουχία των επιχειρημάτων τους, ώστε, ελπίζω, δεν θα παραλείψω ούτε θα μπερδέψω κανένα σημαντικό μέρος της συνομιλίας τους κατά την αφήγηση.


Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου