Translate

Δευτέρα, 11 Ιουλίου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Μέρος IV/Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία

Ντέιβιντ Χιουμ.
Ντέιβιντ Χιουμ

 

I

Οπου ο αποφατισμός αποκαλύπτεται μυστικισμός και η αναλογική επιχειρηματολογία ανθρωπομορφισμός και όπου ο σκεπτικισμός ενισχύει τον πρώτο.

-- Μου φαίνεται παράξενο, είπε ο Κλεάνθης, εσύ, Δημέα, που είσαι τόσο ειλικρινής υπέρ της υποθέσεως της θρησκείας, να υποστηρίζεις ακόμη τον μυστηριώδη, ακατανόητο χαρακτήρα της φύσεως του θείου και να επιμένεις τόσο ανένδοτα ότι δεν έχει κανενός είδους αναλογία ή ομοιότητα με τα ανθρώπινα όντα. Μπορώ πρόθυμα να αποδεχθώ ότι η θεότητα κατέχει πολλές δυνάμεις και ιδιότητες, τις οποίες δεν μπορούμε να κατανοήσουμε· αλλά εάν οι ιδέες μας, ώς εκεί που μπορούν να φτάσουν, δεν είναι σωστές και επαρκείς και ανταποκρινόμενες στην πραγματική του φύση, δεν γνωρίζω τι υπάρχει σ' αυτό το θέμα στο οποίο να αξίζει να επιμείνουμε. Είναι τόσο σημαντικό το όνομα, που ως απλή λέξη δεν σημαίνει τίποτε; Αλλιώς κατά τί διαφέρετε εσείς οι μυστικοί, που υποστηρίζετε την απόλυτη μη-κατανοησιμότητα του θείου, από τους σκεπτικιστές ή τους αθεϊστές, που ισχυρίζονται ότι η πρώτη αιτία των όντων είναι άγνωστη και ακατανόητη; Η τόλμη τους πρέπει να είναι πολύ μεγάλη, αν, αφού απορρίψουν την παραγωγή από έναν νου, εννοώ ένα νου που να ομοιάζει τον ανθρώπινο (διότι δεν ξεύρω κανέναν άλλο), αξιώνουν να προσδιορίσουν με βεβαιότητα οποιαδήποτε άλλη συγκεκριμένη, κατανοητή αιτία και πρέπει να τους χαρακτηρίζει πολύς σχολαστικισμός, αν αρνούνται να αποκαλέσουν την καθολική, άγνωστη αιτία Θεό ή θείο και να της επιδαψιλεύσουν όσες υψηλές ευλογίες και όσα επίθετα χωρίς σημασία και να τους απαιτήσεις.
-- Ποιός θα μπορούσε να φαντασθεί, απάντησε ο Δημέας, ότι ο Κλεάνθης, ο ήρεμος και φιλοσοφημένος Κλεάνθης, θα επιχειρούσε να αντικρούσει τους ανταγωνιστές του επιρρίπτοντάς τους ένα παρατσούκλι κι όπως οι κοινοί θρησκόληπτοι και οι ιεροεξεταστές της εποχής θα ανέτρεχε στην ύβρη και τη ρητορεία αντί για το λογισμό; ΄Η μήπως δεν αντιλαμβάνεται ότι αυτοί οι τόποι εύκολα διαστρέφονται και πως ανθρωπομορφιστής είναι μια ονομασία τόσο απεχθής, και με τόσο επικίνδυνες συνέπειες, όσο και το επίθετο του μυστικού, με το οποίο μας ετίμησε; Στ' αλήθεια, Κλεάνθη, δες τι είναι αυτό που διατείνεσαι όταν παρουσιάζεις τη θεότητα σαν παρόμοια με έναν ανθρώπινο νου και διάνοια. Τί είναι η ψυχή του ανθρώπου; Μια σύνθεση διαφόρων ικανοτήτων, παθών, αισθημάτων, ιδεών ενωμένων, ασφαλώς, σ' ένα εγώ ή πρόσωπο αλλά πάντως διαφορετικών το ένα από το άλλο. ΄Οταν συλλογίζεται, οι ιδέες που είναι τα μέρη του λόγου του, αποκτούν μια συγκεκριμένη μορφή ή τάξη, που δεν διατηρείται ακέραιη ούτε στιγμή, αλλ' αμέσως δίνει θέση σε άλλη διάταξη. Νέες γνώμες, νέα πάθη, νέες συγκινήσεις, νέα αισθήματα εγείρονται, που συνεχώς διαφοροποιούν την πνευματική σκηνή και δημιουργούν σ' αυτή τη μεγίστη ποικιλία και την πιο γρήγορη διαδοχή που είναι δυνατόν να φαντασθεί κανείς. Πώς τούτο συμβαδίζει με την τέλεια αμεταβλητότητα και απλότητα που όλοι οι πραγματικοί θεϊστές αποδίδουν στη θεότητα; Με την ίδια πράξη, λέγουν, βλέπει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον· η αγάπη και το μίσος του, το έλεός του και η δικαιοσύνη του συνιστούν μια και την αυτή ενέργεια: Βρίσκεται ολόκληρος σε κάθε σημείο του χώρου· και πλήρης σε κάθε στιγμή της διάρκειας. Χωρίς διαδοχή, χωρίς αλλαγή, χωρίς αύξηση, χωρίς μείωση. Το είναι του δεν περιλαμβάνει ούτε ίχνος διακρίσεως ή διαφοροποιήσεως. Και ό,τι είναι αυτή τη στιγμή, αυτό ήταν πάντοτε, και θα είναι πάντα, χωρίς καμιά νέα κρίση, συναίσθημα ή διαδικασία. Μένει ακίνητος σε μια απλή, τέλεια κατάσταση ούτε μπορείς να πεις, χωρίς ακυρολεξία, πως αυτή του η πράξη είναι διαφορετική από αυτή την άλλη ή ότι αυτή η κρίση ή ιδέα έχει τελευταίως σχηματισθεί και θα παραχωρήσει τη θέση της διαδοχικώς σε οποιαδήποτε διαφορετική κρίση ή ιδέα.
-- Μπορώ εύκολα να αποδεχθώ, είπε ο Κλεάνθης, ότι αυτοί που υποστηρίζουν την τέλεια απλότητα του Υπερτάτου ΄Οντος, στο βαθμό που το εξήγησες, είναι πλήρεις μυστικοί και πρέπει να κατηγορηθούν με όλες τις συνέπειες που έχω εξαγάγει από τη θέση τους. Είναι με μια λέξη άθεοι, χωρίς να το γνωρίζουν. Διότι αν και είναι αποδεκτό ότι η θεότητα έχει ιδιότητες τις οποίες δεν κατανοούμε, ωστόσο ποτέ δεν πρέπει να αποδίδουμε σ' αυτήν οποιεσδήποτε ιδιότητες που να είναι απολύτως ασύμβατες μ' αυτή τη νοήμονα φύση, που του είναι ουσιώδης. ΄Ενας νους του οποίου οι πράξεις και τα συναισθήματα και οι ιδέες δεν είναι ευδιάκριτες και συνεχόμενες, ένας νους που είναι συνολικά απλός και ολότελα αμετάβλητος είναι ένας νους που δεν έχει σκέψη, δεν έχει θέληση, δεν έχει συναίσθημα, δεν έχει αγάπη, δεν έχει μίσος· ή, με μια λέξη, δεν είναι καθόλου νους. Είναι μια κατάχρηση όρων να του δίνουμε αυτή την ονομασία και μπορούμε εξίσου να ομιλήσουμε περί περιορισμένης εκτάσεως χωρίς μορφή ή για έναν αριθμό χωρίς σύνθεση.
-- Παρακαλώ δες, είπε ο Φίλων, εναντίον ποίων καταφέρεσαι αυτή τη στιγμή. Τιμάς με την ονομασία του αθεϊσμού όλους σχεδόν τους σωστούς, ορθόδοξους θεολόγους, που έχουν πραγματευθεί το θέμα και τελικά θα βρεθείς εσύ ο ίδιος, σύμφωνα με τους υπολογισμούς σου, ο μόνος σωστός θεϊστής στον κόσμο. Αλλά αν οι ειδωλολάτρες είναι άθεοι, όπως νομίζω ότι είναι δυνατόν ορθώς να λεχθεί, και οι χριστιανοί θεολόγοι το ίδιο, τί θα γίνει με το επιχείρημα που πανηγυρικά αντλούσαμε από την καθολική συμφωνία της ανθρωπότητας;
Επειδή γνωρίζω όμως ότι δεν κάμπτεσαι πολύ από ονόματα και αυθεντίες, θα προσπαθήσω να σου δείξω κάπως ακριβέστερα τις δυσκολίες αυτού του ανθρωπομορφισμού, που έχεις ασπασθεί και θα αποδείξω ότι δεν υπάρχει βάση για να υποθέσουμε ένα σχέδιο του κόσμου που να σχηματίζεται στον θείο νου, συνιστάμενο από διάφορες ιδέες, διαφορετικά τακτοποιημένες, και με τον ίδιο τρόπο όπως ένας αρχιτέκτονας σχηματίζει στο κεφάλι του το σχέδιο ενός κόσμου ενός σπιτιού που σκοπεύει να εκτελέσει.
Δεν είναι εύκολο, το αναγνωρίζω, να δούμε τι κερδίζεται από αυτή την υπόθεση, είτε κρίνουμε περί του θέματος με το λόγο είτε με την εμπειρία. Είμαστε ακόμη υποχρεωμένοι να ανεβούμε ψηλότερα, ώστε να βρούμε την αιτία αυτής της αιτίας, που έχεις προσδιορίσει σαν ικανοποιητική και πειστική.
Εάν ο λόγος (εννοώ τον αφηρημένο λόγο, που να προέρχεται από έρευνες a priori) δεν είναι εξίσου βουβός σε σχέση με όλες τις ερωτήσεις που αφορούν στα αίτια και τα αιτιατά, θα αποτολμήσει να εκφέρει αυτή την πρόταση τουλάχιστο, ότι ένας πνευματικός κόσμος ή ένα σύμπαν ιδεών απαιτεί μιαν αιτία εξίσου όσο ένας υλικός κόσμος ή ένα σύμπαν αντικειμένων· κι αν είναι όμοιος στην οργάνωσή του οφείλει να απαιτεί μια παρόμοια αιτία. Διότι τι υπάρχει σ' αυτό το θέμα που θα προκαλούσε ένα διαφορετικό συμπέρασμα ή επαγωγή; Από μια αφηρημένη άποψη είναι εντελώς όμοια και καμιά δυσκολία δεν συντρέχει τη μια υπόθεση, που να μην είναι κοινή και στα δυο τους.
Αν πάλι υποχρεώσουμε σώνει και καλά την εμπειρία να εκφέρει κάποια πρόταση, ακόμα και σ' αυτά τα θέματα, που κείνται έξω από τη σφαίρα της, ούτε κι αυτή μπορεί να διακρίνει μια υλική διαφορά σ' αυτό το επιμέρους, μεταξύ αυτών των δύο ειδών κόσμων, αλλά τους βρίσκει να διακυβερνώνται από όμοιες αρχές και να εξαρτώνται από μια ίση ποικιλία αιτιών στις λειτουργίες τους. ΄Εχουμε δείγματα σε μικρογραφία και για τους δύο. Ο δικός μας νους μοιάζει με τον ένα· ένα φυσικό ή ζωϊκό σώμα με τον άλλο. Ας αφήσουμε, συνεπώς, την εμπειρία να κρίνει απ' αυτά τα δείγματα. Τίποτε δεν φαίνεται πιο λεπτό σε σχέση με τα αίτιά του από τη σκέψη κι όπως αυτά τα αίτια ποτέ δεν λειτουργούν σε δύο ανθρώπους σύμφωνα με τον ίδιο τρόπο, έτσι ποτέ δεν βρίσκουμε δύο πρόσωπα που να σκέφτονται ακριβώς όμοια. Ούτε, στ' αλήθεια, το ίδιο πρόσωπο σκέφτεται ακριβώς όμοια σε δύο διαφορετικές περιόδους του χρόνου. Μια διαφορά ηλικίας, διαθέσεως, του σώματός του, του καιρού, της τροφής, της συντροφιάς, των βιβλίων, των παθών, οποιοδήποτε από αυτά τα επιμέρους ή άλλα ακόμη λεπτότερα, επαρκεί να μεταβάλει τον περίεργο μηχανισμό της σκέψεως και να της μεταβιβάσει πολύ διαφορετικές κινήσεις και λειτουργίες. Στο μέτρο που μπορούμε να κρίνουμε, τα φυσικά και ζωικά σώματα δεν είναι περισσότερο λεπτεπίλεπτα στις κινήσεις τους ούτε εξαρτώνται από μια μεγαλύτερη ποικιλία ή περισσότερο περίεργη συναρμολόγηση ελατηρίων και αρχών.
Πώς, συνεπώς, θα ικανοποιήσουμε τους εαυτούς μας σχετικά με την αιτία αυτού του ΄Οντος, το οποίο υποθέτεις δημιουργό της φύσεως ή, σύμφωνα με το ανθρωπομορφικό σου σύστημα, του ιδεώδους κόσμου, στο εσωτερικό του οποίου ανιχνεύεις τον υλικό; Δεν έχουμε τον ίδιο λόγο να ψάξουμε αυτό τον ιδεώδη κόσμο σ' έναν άλλο ιδεώδη κόσμο ή μια νέα νοήμονα αρχή; Αλλ' αν σταματήσουμε και δεν προχωρήσουμε παρακάτω, γιατί να προχωρήσουμε καν τόσο; Γιατί να μην σταματήσουμε στον υλικό κόσμο; Πώς μπορούμε να ικανοποιήσουμε τους εαυτούς μας χωρίς να συνεχίσουμε ad infinitum; Και στο τέλος, τί ικανοποίηση να βρούμε σ' αυτό το ατέλειωτο προχώρημα; Ας αναλογισθούμε την ιστορία του Ινδού φιλοσόφου και του ελέφαντά του. Ποτέ δεν ήταν πιο εφαρμόσιμη απ' ό,τι στο παρόν θέμα. Εάν ο υλικός κόσμος στηρίζεται πάνω σ' έναν παρόμοιο ιδεώδη κόσμο, αυτός ο ιδεώδης κόσμος πρέπει να στηρίζεται πάνω σ' ένα άλλο κι έτσι χωρίς τέλος. Θα ήταν καλύτερο, συνεπώς, να μην κοιτάζαμε ποτέ πέρα από τον παρόντα υλικό κόσμο. Υποθέτοντας ότι περιέχει την αρχή της τάξεώς του εντός του, αληθινά ισχυριζόμαστε ότι είναι ο Θεός· και όσο ταχύτερα φτάσουμε στο θείο αυτό ον, τόσο το καλύτερο. ΄Οταν πηγαίνεις ένα βήμα πέρα από το κοσμικό σύστημα, απλώς ερεθίζεις ένα ερευνητικό πνεύμα, που είναι αδύνατον ποτέ να ικανοποιηθεί.
Λέγοντας ότι οι διαφορετικές ιδέες που συνθέτουν το λόγο του Υπερτάτου ΄Οντος εμπίπτουν σε τάξη από μόνες τους και από την ίδια τους τη φύση, είναι σαν να μιλάμε χωρίς να λέμε τίποτε. Γιατί αν λέμε κάτι, θα επιθυμούσα πολύ να μάθω, γιατί δεν μπορούμε εξίσου να πούμε ότι τα μέρη του υλικού κόσμου εμπίπτουν σε τάξη από μόνα τους και από τη δική τους φύση. Μπορεί να είναι η μια γνώμη κατανοητή, ενώ η άλλη δεν είναι;
Έχουμε, πράγματι, εμπερία ιδεών που εμπίπτουν σε τάξη από μόνες τους και χωρίς καμμιά γνωστή αιτία. Αλλά, είμαι βέβαιος, έχουμε μια πολύ πλατύτερη εμπειρία ύλης που κάνει το ίδιο όπως σ' όλα τα παραδείγματα γενέσεως και βλαστήσεως στα οποία η σωστή ανάλυση της αιτίας ξεπερνά κάθε ανθρώπινη κατανόηση. ΄Εχουμε επίσης εμπειρία επιμέρους συστημάτων σκέψεως και ύλης, που δεν έχουν τάξη· του πρώτου στην τρέλλα, του δεύτερου στη φθορά. Γιατί λοιπόν θα έπρεπε να σκεφτούμε ότι η τάξη είναι πιο ουσιαστική στο ένα απ' ό,τι στο άλλο; Και αν απαιτεί ένα αίτιο και στα δύο, τί κερδίζουμε από το σύστημά σου ανάγοντας το σύμπαν των αντικειμένων σε ένα παρόμοιο σύμπαν ιδεών; Το πρώτο βήμα που κάνουμε μας οδηγεί για πάντα. Θα ήταν, συνεπώς, σοφό για μας να περιορίσουμε όλες μας τις έρευνες στον παρόντα κόσμο, χωρίς να κοιτάζουμε παραπέρα. Καμιά ικανοποίηση δεν μπορεί ποτέ να επιτευχθεί από αυτούς τους διαλογισμούς, που τόσο πολύ ξεπερνούν τα στενά όρια της ανθρώπινης νοήσεως.
Ήταν σύνηθες με τους Περιπατητικούς, ξέρεις Κλεάνθη, όποτε ζητιόταν το αίτιο κάποιου φαινομένου, να προστρέχουν στις δυνάμεις ή στα αφανή γνωρίσματα και να λένε, για παράδειγμα, ότι ο άρτος έτρεφε λόγω της θρεπτικής του δυνάμεως και ότι η σένα εξάγνιζε λόγω της καθαρτικής της ιδιότητας, όμως ανακαλύφθηκε ότι αυτή η υπεκφυγή δεν ήταν άλλο από μεταμφίεση της άγνοιας κι ότι αυτοί οι φιλόσοφοι, αν και λιγότερο ευφυείς, έλεγαν πραγματικά το ίδιο πράγμα με τους σκεπτικιστές ή τους απλούς ανθρώπους που τίμια ομολογούσαν πως δεν εγνώριζαν την αιτία αυτών των φαινομένων. Κατά τον ίδιο τρόπο, όταν ερωτάται ποιο αίτιο δημιουργεί τάξη στις ιδέες του Υπερτάτου ΄Οντος, είναι δυνατόν σεις οι ανθρωπομορφίτες να επισημάνετε κάποια άλλη ιδέα εκτός απ' αυτήν, ότι είναι μια λογική δύναμη, και πως τέτοια είναι η φύση της θεότητας; Αλλά γιατί μια παρόμοια απάντηση δεν θα εξηγούσε εξίσου ικανοποιητικά την τάξη του κόσμου, χωρίς να ανατρέχουμε σε κάποιον τέτοιο νοήμονα δημιουργό, όπως επιμένεις, μπορεί να είναι δύκολο να καθορισθεί. Είναι μόνο σα να λέμε ότι τέτοια είναι η φύση των υλικών αντικειμένων και πως όλα εξαρχής κατέχονταν από μιαν ιδιότητα τάξεως και αναλογίας. Τούτοι είναι μόνο μελετημένοι και σύνθετοι τρόποι να εξομολογούμαστε την άγνοιά μας· ούτε έχει η μια υπόθεση κανένα πραγματικό πλεονέκτημα παραπάνω από την άλλη, εκτός από τη μεγαλύτερη συμμόφωσή της προς τις προκαταλήψεις των απλών ανθρώπων.
Ανέπτυξες αυτό το επιχείρημα με μεγάλη έμφαση, απάντησε ο Κλεάνθης· δεν φαίνεσαι να αντιλαμβάνεσαι πόσο εύκολο είναι ν' απαντηθεί. Ακόμη και στην καθημερινή ζωή, εάν καθορίσω μια αιτία για κάποιο γεγονός, αποτελεί άρα αντίρρηση, Φίλων, το να μη μπορώ να καθορίσω την αιτία αυτής της αιτίας και ν' απαντήσω την κάθε νέα ερώτηση, που μπορεί κάθε στιγμή να εγερθεί; Και ποιοι φιλόσοφοι θα μπορούσαν να υπακούσουν σε έναν τόσο αυστηρό κανόνα; Οι φιλόσοφοι που ομολογούν πως οι ύστατες αιτίες είναι απολύτως άγνωστες και αντιλαμβάνονται πως οι πιο διυλισμένες αρχές, στις οποίες ανάγουν τα φαινόμενα, τους είναι ακόμη τόσο ανεξήγητες όσο αυτά τα φαινόμενα είναι για τους απλούς ανθρώπους. Η σειρά και η τάξη της φύσεως, η αξιοπαρατήρητη συναρμολόγηση των τελικών αιτιών, η απλή χρήση και σκοπιμότητα του κάθε μέρους και του κάθε οργάνου· όλ' αυτά μαρτυρούν στην καθαρότερη γλώσσα, ένα νοήμον αίτιο ή ένα νοήμονα δημιουργό. Οι ουρανοί και η γη ενώνονται στην ίδια μαρτυρία· ολόκληρος ο χορός της Φύσεως υψώνει έναν ύμνο εις αίνεση του δημιουργού του· μόνος, ή σχεδόν μόνος, εσύ διαταράσσεις αυτή τη γενική αρμονία. Εγείρεις περίπλοκες αμφιβολίες , μικρολογίες και αντιρρήσεις· μ'ερωτάς ποια είναι η αιτία αυτής της αιτίας; Δεν το γνωρίζω: Δεν μ' ενδιαφέρει· δεν με αφορά. ΄Εχω βρει μια θεότητα κι εδώ σταματώ την έρευνά μου. Ας πάνε παρακάτω εκείνοι που είναι σοφότεροι ή πιο ενεργητικοί.
-- Δεν ισχυρίζομαι πως είμαι ούτε το ένα ούτε το άλλο, απάντησε ο Φίλων, και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ίσως ποτέ να μην επιχειρούσα να πάω τόσο μακριά· ιδιαίτερα όταν αντιλαμβάνομαι ότι θα πρέπει τελικά να είμαι ευχαριστημένος έχοντας μείνει με την ίδια απάντηση, η οποία, χωρίς άλλη φασαρία, θα μπορούσε να με είχε ικανοποιήσει από την αρχή. Εάν πρόκειται να παραμείνω σε πλήρη άγνοια των αιτιών και δεν μπορώ απολύτως να δώσω εξήγηση για τίποτε, δεν θα θεωρήσω ποτέ σαν πλεονέκτημα ν' απομακρύνω για μια στιγμή τη δυσκολία που, το αναγνωρίζεις, πρέπει ευθύς μ' όλη της τη δύναμη να πέσει ξανά πάνω μου. Οι φυσιολόγοι, πραγματικά, εξηγούν με πολλή ορθότητα μερικά αποτελέσματα από γενικότερες αιτίες, αν και αυτές οι ίδιες οι γενικές αιτίες πρόκειται να μείνουν στο τέλος τελείως ανεξήγητες· αλλά ποτέ ασφαλώς δεν θα σκέφτηκαν σαν ικανοποιητικό να εξηγήσουν ένα επιμέρους αποτέλεσμα από μιαν επιμέρους αιτία, που να μην χρειάζεται άλλη εξήγηση εκτός από το αποτέλεσμά της το ίδιο. ΄Ενα ιδεώδες σύστημα οργανωμένο αφ' εαυτού, χωρίς ένα προηγούμενο σχέδιο, δεν είναι ούτε στο ελάχιστο πιο ευεξήγητο απ' όσο ένα υλικό συστημα που πετυχαίνει την οργάνωσή του με τον ίδιο τρόπο κι ούτε έχει η δεύτερη υπόθεση καμμιά δυσκολία περισσότερη απ' ό,τι η πρώτη.
 
 
Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου