Translate

Δευτέρα, 1 Αυγούστου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Μέρος VII/Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία

Στη φωτογραφία εικονίζεται ο Ντέιβιντ Χιουμ.
Ντέιβιντ Χιουμ

 

Ι

Νέα επιχειρήματα υπέρ του παγανισμού.

-- Αλλά εδώ, συνέχισε ο Φίλων, εξετάζοντας το αρχαίο σύστημα της ψυχής του κόσμου, με εντυπωσιάζει εντελώς ξαφνικά μια νέα ιδέα, η οποία, εάν είναι σωστή, πρέπει να πλησιάζει στην κατάρριψη όλου του συλλογισμού σου, και να καταστρέφει ακόμη και τις πρωταρχικές επαγωγές σου, στις οποίες δείχνεις τόση εμπιστοσύνη. Εάν το σύμπαν έχει μεγαλύτερη ομοιότητα προς τα ζωικά σώματα και φυτά απ' ό,τι προς τα έργα της ανθρώπινης τέχνης, είναι πιθανότερο οι αιτίες του να μοιάζουν με την αιτία του πρώτου παρά αυτή των δευτέρων και η απαρχή του θα έπρεπε μάλλον να αποδοθεί σε γέννηση ή βλάστηση παρά στο λόγο ή σε σχεδιασμό. Το συμπέρασμά σου, ακόμη και σύμφωνα με τις δικές σου αρχές, είναι εξ αυτού χωλό και ελαττωματικό.
-- Ανάπτυξε λίγο παραπάνω αυτό το επιχείρημα σε παρακαλώ, είπε ο Δημέας. Διότι δεν το αντιλαμβάνομαι σωστά, μ' αυτό το συνοπτικό τρόπο με τον οποίο το εξέφρασες.
-- Ο φίλος μας Κλεάνθης, απάντησε ο Φίλων, όπως άκουσες, ισχυρίζεται πως μια που κανένα ζήτημα περί γεγονότος δεν είναι δυνατόν να αποδειχθεί με άλλον τρόπο από την εμπειρία, η ύπαρξη της θεότητας δεν επιδέχεται αποδείξεις από κανένα άλλο μέσο. Ο κόσμος, λέγει, μοιάζει με τα έργα της ανθρώπινης επιστημονικότητας, συνεπώς η αιτία του πρέπει επίσης να μοιάζει με την αιτία τους. Εδώ μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι η δράση ενός πολύ μικρού μέρους της φύσεως, εννοώ τον άνθρωπο, πάνω σ' ένα άλλο πολύ μικρό μέρος, εννοώ αυτή την άψυχη ύλη που βρίσκεται στον κύκλο βολής του, είναι ο κανόνας διαμέσου του οποίου ο Κλεάνθης κρίνει για την απαρχή του όλου και μετρά αντικείμενα τόσο πολύ δυσανάλογα με το ίδιο ατομικό κριτήριο. Αλλά για να παραιτηθούμε από όλες τις αντιρρήσεις που εξάγονται απ' αυτό τον τόπο, εγώ ισχυρίζομαι ότι υπάρχουν άλλα μέρη του σύμπαντος (πέρα από τις ανθρώπινης εφευρέσεως μηχανές) που έχουν μιαν ακόμη μεγαλύτερη ομοιότητα προς το κτίσμα του κόσμου και τα οποία συνεπώς επιτρέπουν μια καλύτερη εικασία σχετικά με την καθολική απαρχή αυτού του συστήματος. Αυτά τα μέρη είναι ζωικά και φυτικά. Ο κόσμος σαφώς ομοιάζει περισσότερο με ένα ζώο ή ένα φυτό απ' ό,τι με ένα ωρολόγιο ή ένα πλεκτικό αργαλειό. Η αιτία του, λοιπόν, είναι πιθανότερο να μοιάζει προς την αιτία των πρώτων. Η αιτία των πρώτων είναι ή γέννηση ή βλάστηση. Η αιτία συνεπώς του κόσμου μπορούμε να συμπεράνουμε πως είναι κάτι όμοιο ή ανάλογο με τη γέννηση ή τη βλάστηση.
-- Αλλά πώς μπορούμε να διανοηθούμε, είπε ο Δημέας, πως ο κόσμος μπορεί να προέλθει από οτιδήποτε που να μοιάζει με βλάστηση ή γέννηση;
-- Πολύ εύκολα, απάντησε ο Φίλων. Με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο ένα δέντρο σπέρνει το σπόρο του στα γετονικά χωράφια και παράγει άλλα δέντρα, έτσι και το μεγάλο φυτό -- ο κόσμος, ή αυτό το πλανητικό σύστημα -- παράγει στο εσωτερικό του κάποιους σπόρους που, διασκορπιζόμενοι στο περιβάλλον χάος, βλασταίνουν σε νέους κόσμους. ΄Ενας κομήτης για παράδειγμα είναι ο σπόρος ενός κόσμου και αφού έχει πλήρως ωριμάσει, περνώντας από ήλιο σε ήλιο και από αστέρα σε αστέρα, πέφτει τελικά στα ασχημάτιστα στοιχεία, τα οποία παντού περιβάλλουν αυτό το σύμπαν και ευθύς φυτρώνει σε ένα νέο σύστημα.
Ή, αν, για χάρη της ποικιλίας (γιατί δεν βλέπω άλλο πλεονέκτημα), θα πρέπει να υποθέταμε πως αυτός ο κόσμος είναι ένα ζώο, ένας κομήτης είναι το ωό αυτού του ζώου και όπως μια στρουθοκάμηλος γεννά τα ωά της στην άμμο, η οποία χωρίς άλλη φροντίδα εκκολάπτει το ωό και παράγει ένα νέο ζώο, έτσι...
-- Σε κατανοώ, λέγει ο Δημέας, αλλά τί άγριες, αυθαίρετες υποθέσεις είναι αυτές; Τί δεδομένα έχεις για τόσο εκπληκτικά συμπεράσματα; Και είναι η μικρή, φανταστική ομοιότητα του κόσμου με ένα φυτό ή μ' ένα ζώο επαρκής για να επικυρώσει την ίδια επαγωγή σε σχέση με τα δύο; Αντικείμενα, που γενικώς είναι τόσο διαφορετικά, θα έπρεπε να είναι κριτήρια το ένα για το άλλο;
-- Σωστά, φωνάζει ο Φίλων: Τούτος είναι ο τόπος πάνω στον οποίο έχω όλη αυτή την ώρα επιμείνει. ΄Εχω εξαρχής ισχυρισθεί πως δεν έχουμε δεδομένα για να εδραιώσουμε οποιοδήποτε σύστημα κοσμογονίας. Η εμπειρία μας, τόσο ατελής αφ' εαυτής και τόσο περιορισμένη και σε πλάτος και σε διάρκεια, δεν μπορεί να μας προσφέρει μια πιθανή εικασία σχετικά με το σύνολο των πραγμάτων. Αλλά αν πρέπει σώνει και καλά να καταλήξουμε σε κάποια υπόθεση, βάσει ποιου κανόνα, παρακαλώ, θα οφείλαμε να καθορίσουμε την επιλογή μας; Υπάρχει κάποιος άλλος κανόνας από τη μεγαλύτερη ομοιότητα των υπό σύγκριση αντικειμένων; Και δεν έχει ένα φυτό ή ένα ζώο, που πηγάζει από βλάστηση ή γέννηση, μια μεγαλύτερη ομοιότητα προς τον κόσμο απ' ό,τι οποιαδήποτε τεχνητή μηχανή, που προέρχεται από λογική και σχεδιασμό;
-- Αλλά ποια είναι αυτή η βλάστηση και αυτή η γέννηση για τις οποίες μιλάς; είπε ο Δημέας. Μπορείς να εξηγήσεις τις λειτουργίες τους και να ανατάμεις αυτή τη θαυμάσια εσωτερική δομή, από την οποία εξαρτώνται;
-- Τουλάχιστον τόσο, απάντησε ο Φίλων, όσο και ο Κλεάνθης μπορεί να εξηγήσει τις λειτουργίες του λόγου, ή να ανατάμει αυτή την εσωτερική δομή από την οποία ο λόγος εξαρτιέται. Αλλά χωρίς τέτοιες περίτεχνες έρευνες, όταν βλέπω ένα ζώο, συνάγω ότι προήλθε από γέννηση και τούτο με εξίσου μεγάλη βεβαιότητα, όπως αυτή με την οποία συμπεραίνω πως ένας οίκος έχει ανεγερθεί από σχεδιασμό. Αυτές οι λέξεις γέννηση, λόγος, δηλώνουν απλώς δυνάμεις και ενέργειες, των οποίων τα αποτελέσματα είναι γνωστά μέσα στη φύση, αλλά των οποίων η ουσία είναι ακατανόητη· και καμιά από αυτές τις αρχές δεν έχει ένα προνόμιο για να γίνει το κριτήριο ολόκληρης της φύσεως.
Στην πραγματικότητα, Δημέα, μπορεί λογικά να αναμένεται ότι όσο πλατύτερες είναι οι απόψεις που έχουμε σχετικά με τα πράγματα, τόσο καλύτερα θα μας οδηγήσουν στα συμπεράσματά μας σχετικά με τόσο καταπληκτικά και μεγαλειώδη θέματα. Μόνο σ' αυτή τη μικρή γωνία του κόσμου υπάρχουν τέσσερες αρχές, λόγος, ένστικτο, γέννηση, βλάστηση, που μοιάζουν μεταξύ τους και που είναι οι αιτίες ομοίων αποτελεσμάτων. Πόσες άλλες αρχές δεν θα μπορούσαμε φυσικά να υποθέσουμε ότι θα βρίσκαμε στην απέραντη έκταση και ποικιλία του σύμπαντος, εάν μπορούσαμε να ταξιδέψουμε από πλανήτη σε πλανήτη και από σύστημα σε σύστημα, προκειμένου να εξετάσουμε το κάθε μέρος αυτού του απέραντου κτίσματος! Οποιαδήποτε από τις τέσσαρες αρχές που αναφέρθηκαν παραπάνω (και εκατό άλλες που ξανοίγονται στην υπόθεσή μας) μπορούν να μας προσφέρουν μια θεωρία με την οποία να κρίνουμε την απαρχή του κόσμου και είναι μια απτή και περιβόητη μεροληψία να περιορίσουμε την άποψή μας εντελώς σ' αυτή την αρχή, με την οποία λειτουργούν οι δικοί μας νόες. Εάν κατά τούτο η αρχή ήταν αυτή περισσότερο κατανοητή, μια παρόμοια μεροληψία θα ήταν κάπως συγγνωστή. Αλλά ο λόγος, στην εσωτερική του κατασκευή και δομή, μας είναι στην πραγματικότητα τόσο λίγο γνωστός όσο το ένστικτο ή η βλάστηση· και ίσως ακόμη κι αυτή η ασαφής, ακαθόριστη λέξη, Φύση, στην οποία ο απλός άνθρωπος ανάγει τα πάντα, να μην είναι στο βάθος περισσότερο ανεξήγητη. Τα αποτελέσματα αυτών των αρχών μας είναι όλα γνωστά από εμπειρία, αλλά οι ίδιες οι αρχές και ο τρόπος λειτουργίας τους είναι τελείως άγνωστα, κι ούτε είναι λιγότερο κατανοητό ή λιγότερο σύμφωνο με την εμπειρία να πεις ότι ο κόσμος σχηματίσθηκε από βλάστηση ενός σπόρου που σπάρθηκε από έναν άλλο κόσμο από το να πεις ότι σχηματίσθηκε από έναν θεϊκό λόγο ή επινοητικότητα, σύμφωνα με την έννοια με την οποία ο Κλεάνθης το κατανοεί.
-- Αλλά μου φαίνεται, είπε ο Δημέας, ότι εάν ο κόσμος είχε την ιδιότητα της βλαστήσεως και μπορούσε να σπείρει τους σπόρους νέων κόσμων στο ατέλειωτο χάος, αυτή η δύναμη θα ήταν ακόμη ένα πρόσθετο επιχείρημα υπέρ του σχεδίου στον δημιουργό του. Διότι από πού θα μπορούσε να προέρχεται μια τόσο εξαίσια ιδιότητα παρά από σχέδιο; ΄Η πώς είναι δυνατόν η τάξη να πηγάσει από κάτι που δεν αντιλαμβάνεται αυτή την τάξη, που επιδαψιλεύει;
-- Δεν έχεις παρά να κοιτάξεις γύρω σου, απάντησε ο Φίλων, για να λάβεις μια ικανοποιηική απάντηση. ΄Ενα δέντρο επιδαψιλεύει τάξη και οργάνωση στο δέντρο που φύεται από αυτό, χωρίς να γνωρίζει την τάξη· ένα ζώο, με τον ίδιο τρόπο στο γόνο του, ένα πουλί στη φωλεά του και παραδείγματα αυτού του είδους είναι ακόμα πιο συνήθη στον κόσμο παρά αυτά της τάξεως που να προέρχεται από λογική και επινοητικότητα. Αν πούμε πως όλη αυτή η τάξη στα ζώα και στα φυτά προέρχεται τελικά από σχεδιασμό προϋποθέτουμε απλώς το ζητούμενο κι ούτε είναι δυνατόν να βεβαιώσουμε αυτό το σπουδαίο σημείο διαφορετικά παρά με την a priori απόδειξη και του ότι η τάξη είναι από τη φύση της αδιαχώριστα συνδεδεμένη με τη σκέψη και πως δεν μπορεί ποτέ από μόνη της ή για κάποιες άγνωστες πρώτες αρχές να ανήκει στην ύλη.
Αλλά και πιο πέρα, Δημέα, αυτή η αντίρρηση που προβάλλεις, ποτέ δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τον Κλεάνθη, χωρίς αυτός ν' αποποιηθεί μια υπεράσπιση, που έχει ήδη εγείρει ενάντια σε μια από τις αντιρρήσεις μου. ΄Οταν ζήτησα πληροφορίες σχετικά με την αιτία αυτού του υψίστου λόγου και διανοίας, στα οποία διαλύει τα πάντα, μου είπε ότι η αδυναμία να απαντηθούν ικανοποιητικά παρόμοιες ερωτήσεις δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει αποδεκτή σαν μια αντίρρηση σε οποιοδήποτε είδος φιλοσοφίας. Πρέπει να σταματούμε κάπου, λέγει· ούτε βρίσκεται μέσα στη σφαίρα του ανθρωπίνως δυνατού να εξηγούμε έσχατες αιτίες ή να δείχνουμε τις τελευταίες σχέσεις όποιων αντικειμένων. Είναι αρκετό τα βήματά μας ώς εκεί που μπορούμε να προχωρήσουμε, να υποβαστάζονται από εμπειρία και παρατήρηση. Τώρα, το ότι η βλάστηση και η γέννηση, καθώς επίσης και ο λόγος είναι βεβαιωμένες από την εμπειρία αρχές τάξεως στη φύση, είναι αναντίρρητο. Αν θα στηρίξω το κοσμογονικό μου σύστημα στην πρώτη, κατά προτίμηση, μάλλον παρά στη δεύτερη, είναι θέμα εκλογής μου. Το ζήτημα φαίνεται τελείως αυθαίρετο. Και όταν ο Κλεάνθης μ' ερωτά ποια είναι η αιτία της μεγάλης μου βλαστικής ή γενετικής ικανότητας, δικαιούμαι εξίσου να τον ερωτήσω για την αιτία της μεγάλης του λογικής αρχής. Αυτές τις ερωτήσεις έχουμε συμφωνήσει να τις αποφύγουμε κι από τις δύο πλευρές· και είναι κυρίως δικό του συμφέρον στην παρούσα περίπτωση να εμμείνει σ' αυτή τη συμφωνία. Κρίνοντας από την περιορισμένη και ατελή εμπειρία μας, η γένεση έχει κάποια προνόμια παραπάνω από το λόγο· διότι βλέπουμε κάθε μέρα ο δεύτερος να έρχεται από την πρώτη, ποτέ όμως η πρώτη από τον δεύτερο.
Συγκρίνατε, σας παρακαλώ, τις συνέπειες και από τις δύο πλευρές. Ο κόσμος, λέγω εγώ, ομοιάζει με ένα ζώο, συνεπώς είναι ένα ζώο, συνεπώς προήλθε από γένεση. Τα σκαλοπάτια, ομολογώ, είναι ψηλά, ωστόσο υπάρχει κάποια μικρή όψη αναλογίας σε κάθε βήμα. Ο κόσμος, λέγει ο Κλεάνθης, ομοιάζει με μια μηχανή, συνεπώς είναι μια μηχανή, συνεπώς προήλθε από σχεδιασμό. Τα βήματα εδώ είναι εξίσου πλατιά και η αναλογία λιγότερο εντυπωσιακή. Και αν προσπαθήσει να ωθήσει τη δική μου υπόθεση ένα βήμα παρακάτω και να συναγάγει σχεδιασμό ή λογική από τη μεγάλη αρχή της γενέσεως, στην οποία επιμένω, μπορώ κι εγώ, με περισσότερο κύρος, να χρησιμοποιήσω την ίδια ελευθερία να σπρώξω παραπέρα τη δική του υπόθεση και να συναγάγω μια θεϊκή γέννηση ή θεογονία από τη δική του αρχή του κόσμου. ΄Εχω τουλάχιστον κάποιον αδύνατο ίσκιο εμπειρίας, που είναι το μέγιστο το οποίο μπορεί να επιτευχθεί στο παρόν θέμα. Ο λόγος, σε αναρίθμητα παραδείγματα, παρατηρείται να προέρχεται από την αρχή της γενέσεως και ποτέ να μην προέρχεται από οποιαδήποτε άλλη αρχή.
Ο Ησίοδος και όλοι οι παλαιοί μυθολόγοι είχαν τόσον εντυπωσιασθεί μ' αυτή την αναλογία ώστε καθολικώς εξηγούσαν την απαρχή της φύσεως από μια ζωική γέννηση και συνουσία. Ο Πλάτων επίσης, στο μέτρο που είναι κατανοητός, φαίνεται να έχει υιοθετήσει κάποια παρόμοια γνώμη στον Τίμαιο.
Οι Βραχμάνοι βεβαιώνουν πως ο κόσμος προήλθε από μια τεράστια αράχνη, που κλώθει όλη αυτή τη σύνθετη μάζα από τα σωθικά της και εκμηδενίζει στη συνέχεια το σύνολο ή όποιο μέρος της απορροφώντας το ξανά και διαλύοντάς το στη δική της ουσία. Να ένα είδος κοσμογονίας που μας φαίνεται γελοίο, διότι μια αράχνη είναι ένα μικρό, αξιοπεριφρόνητο ζώο, τις λειτουργίες του οποίου δεν είναι ποτέ πιθανό να τις πάρουμε σαν μοντέλο ολόκληρου του σύμπαντος. Ωστόσο υπάρχει εδώ ένα νέο είδος αναλογίας, ακόμη και με τα μέτρα του πλανήτη μας. Γιατί αν υπήρχε ένας πλανήτης που να κατοικείται εντελώς από αράχνες (πράγμα απολύτως δυνατό), αυτή η επαγωγή θα παρουσιάζονταν τόσο φυσική και αναμφισβήτητη, όσο αυτή που στον πλανήτη μας αποδίδει την απαρχή όλων των πραγμάτων στο σχεδιασμό και τη διάνοια, όπως τα εξήγησε ο Κλεάνθης. Γιατί το στομάχι να μην μπορεί να φτιάχνει ένα οργανωμένο σύστημα τόσο καλά, όσο και το μυαλό, αυτό θα του είναι δύσκολο να το δικαιολογήσει ικανοποιητικά.
-- Οφείλω να ομολογήσω, Φίλων, απάντησε ο Κλεάνθης, ότι η εργασία που ανέλαβες, να εγείρεις αμφιβολίες και αντιρρήσεις, σου ταιριάζει καλύτερα απ' ό,τι σε οποιονδήποτε άλλο άνθρωπο, και φαίνεται, κατά κάποιον τρόπο, φυσική και αναπόφευκτη πάνω σου. Η γονιμότητα της εφευρετικότητάς σου είναι τόσο μεγάλη, που δεν ντρέπομαι να αναγνωρίσω τον εαυτό μου αδύναμο, έτσι ξαφνικά, να λύσω κανονικά τόσο απροσδόκητες δυσκολίες σαν αυτές που αδιάκοπα μου απευθύνεις· αν και ξεκάθαρα βλέπω, κατά κανόνα, το σόφισμα και το λάθος τους. Αλλά και χωρίς δική μου αμφισβήτηση, συ ο ίδιος, προς το παρόν, βρίσκεσαι στην ίδια θέση και δεν έχεις τόσο έτοιμη τη λύση, όσο την αντίρρηση, ενώ πρέπει να αντιλαμβάνεσαι ότι ο κοινός νους και η λογική είναι εντελώς εναντίον σου και πως παρόμοιες παραξενιές, σαν αυτές που μου είπες, μας μπερδεύουν ίσως, αλλά ποτέ δεν μπορούν να μας πείσουν. 

 
Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου