Translate

Δευτέρα, 8 Αυγούστου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Μέρος VIII/Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία

Στη φωτογραφία εικονίζεται ο Ντέιβιντ Χιουμ.
Ντέιβιντ Χιουμ

 

Ι

Όπου ο παγανισμός γίνεται νατουραλιστική επιστημονική κοσμοθεωρία.

- Ό,τι αποδίδεις στη γονιμότητα της εφευρετικότητάς μου, απάντησε ο Φίλων, οφείλεται εξ ολοκλήρου στη φύση του θέματος. Σε θέματα προσαρμοσμένα στο στενό μέτρο του ανθρώπινου λόγου, δεν υπάρχει συνήθως παρά μονάχα ένας καθορισμός, που να φέρει μαζί του την πιθανότητα ή τη βεβαιότητα και σ' έναν άνθρωπο υγιούς κρίσεως όλες οι άλλες υποθέσεις, εκτός απ' αυτή, φαίνονται τελείως παράλογες και χιμαιρικές. Αλλά σε τέτοια θέματα, όπως το παρόν, εκατό αντιλεγόμενες απόψεις είναι δυνατόν να διατηρήσουν ένα είδος ατελούς αναλογίας και η εφευρετικότητα εδώ έχει κάθε χώρο για να αναπτυχθεί. Χωρίς καμιά μεγάλη προσπάθεια σκέψεως, πιστεύω πως θα μπορούσα σ' ένα λεπτό να προτείνω άλλα συστήματα κοσμογονίας, που θα μπορούσαν να έχουν μια αμυδρή όψη αλήθειας, αν και υπάρχει μια περίπτωση στις χίλιες, μια περίπτωση στο εκατομμύριο, είτε τα δικά σου είτε το όποιο από τα δικά μου να είναι το αληθινό σύστημα.
Για παράδειγμα, τί θα συνέβαινε αν ξαναζωντάνευα την παλιά επικούρεια υπόθεση; Τούτη γενικώς, και πιστεύω ορθώς, θεωρείται το πιο παράλογο σύστημα που έχει ποτέ προταθεί, ωστόσο δεν ξεύρω αν με λίγες αλλαγές δεν θα ήταν δυνατό να την κάνουμε να έχει μια αμυδρή πιθανοφάνεια. Αντί να υποθέσουμε την ύλη άπειρη,όπως το έκανε ο Επίκουρος, ας την υποθέσουμε πεπερασμένη. ΄Ενας πεπερασμένος αριθμός μορίων είναι επιδεκτικός μόνο ενός πεπερασμένου αριθμού μεταλλαγών· και σε μια αιώνια διάρκεια, κάθε δυνατή τάξη ή θέση μοιραία θα δοκιμασθεί έναν άπειρο αριθμό φορών. Αυτός ο κόσμος, συνεπώς, με όλα του τα γεγονότα, ακόμη και τα πιο μικρά, έχει δημιουργηθεί προηγουμένως και καταστραφεί, και θα δημιουργηθεί ξανά και θα καταστραφεί, χωρίς καθόλου όρια ή περιορισμούς. Κανείς που να έχει μιαν αντίληψη των δυνατοτήτων του ατέλειωτου σε σχέση με το πεπερασμένο δεν θα αμφισβητήσει ποτέ αυτό τον καθορισμό.
- Αλλά τούτο υποθέτει, είπε ο Δημέας, ότι η ύλη μπορεί να αποκτήσει κίνηση, χωρίς οποιοδήποτε βουλητικό παράγοντα ή πρώτο κινούν.
- Και πού βρίσκεται η δυσκολία, απάντησε ο Φίλων, αυτής της υποθέσεως; Κάθε γεγονός, πριν έχουμε την εμπειρία του, είναι εξίσου δύσκολο και ακατανόητο και το καθένα, μετά την εμπειρία, είναι συνήθως εύκολο και κατανοητό. Σε πολλές περιπτώσεις η κίνηση, λόγω βαρύτητας, λόγω ελαστικότητας, λόγω ηλεκτρισμού, αρχίζει στην ύλη χωρίς κανένα γνωστό βουλητικό παράγοντα, και το να υποθέτουμε πάντοτε, σ' αυτές τις περιπτώσεις, έναν άγνωστο βουλητικό παράγοντα, είναι απλή υπόθεση και υπόθεση που δεν συνοδεύεται από πλεονεκτήματα. Η απαρχή της κινήσεως στην ίδια την ύλη είναι εξίσου συλληπτή a priori όσο και η μεταβίβασή της από το νου και τη διάνοια.
Εξ άλλου, γιατί η κίνηση να μην έχει μεταδοθεί δι' ωθήσεως διαμέσου όλης της αιωνιότητας και ο ίδιος όγκος αυτής, ή περίπου ο ίδιος, να διατηρείται ακόμη στο σύμπαν; ΄Οσο χάνεται από τον σχηματισμό της κινήσεως, τόσο κερδίζεται από τη διάλυσή της. Και όποιες κι αν είναι οι αιτίες, το γεγονός είναι βέβαιο ότι η ύλη είναι και πάντα ήταν σε συνεχή ταραχή, όσο μακριά φθάνει η ανθρώπινη εμπειρία ή παράδοση. Πιθανώς να μην υπάρχει αυτή τη στιγμή σ' ολόκληρη την οικουμένη, ένα μόριο ύλης που να βρίσκεται σε απόλυτη ησυχία.
Κι αυτή η ίδια σκέψη επίσης, συνέχισε ο Φίλων, που συναντήσαμε στη διάρκεια της συζητήσεως υποβάλλει μια νέα υπόθεση σχετικά με την κοσμογονία, που δεν είναι απολύτως παράλογη και απίθανη. Υπάρχει ένα σύστημα, μια τάξη, μια οικονομία πραγμάτων, δια των οποίων η ύλη να μπορεί να διαφυλάξει αυτή τη συνεχή ταραχή, που φαίνεται ουσιαστικό της γνώρισμα, και να διατηρήσει εντούτοις μια σταθερότητα στις μορφές που παράγει; Ασφαλώς και υπάρχει μια παρόμοια οικονομία· διότι αυτό ακριβώς συμβαίνει με τον παρόντα κόσμο. Η συνεχής κίνηση της ύλης, συνεπώς, σε λιγότερο από άπειρες μεταλλαγές, πρέπει να δημιουργεί αυτή την οικονομία ή τάξη· και από την ίδια της τη φύση αυτή η τάξη όταν εγκαθιδρυθεί μια φορά, στηρίζει τον εαυτό της για πολλές εποχές, αν όχι και αιωνίως. Αλλά οπουδήποτε η ύλη είναι τόσο ήσυχη, οργανωμένη και τακτοποιημένη, έτσι ώστε να συνεχίζει σε αέναη κίνηση κι ωστόσο να διατηρεί μια σταθερότητα στις μορφές, η κατάστασή της πρέπει, από ανάγκη, να έχει την ίδια όψη τεχνης και επινοητικότητας, που παρατηρούμε τώρα. ΄Ολα τα μέρη κάθε μορφής πρέπει να έχουν μια σχέση μεταξύ τους και προς το σύνολο και το ίδιο το σύνολο πρέπει να έχει μια σχέση προς τα άλλα μέρη του σύμπαντος, προς το στοιχείο, στο οποίο επιβιώνει η μορφή, προς τα υλικά με τα οποία επισκευάζει τις απώλειες και τη φθορά της και προς κάθε άλλη μορφή, εχθρική ή φιλική. Μια ατέλεια σε οποιοδήποτε από αυτά τα επιμέρους καταστρέφει τη μορφή, και η ύλη, από την οποία έχει κατασκευασθεί, αποδεσμεύεται ξανά και ρίχνεται σε άτακτες κινήσεις και ζυμώσεις, μέχρις ότου ενωθεί με μιαν άλλη κανονική μορφή. Εάν καμιά τέτοια μορφή δεν είναι έτοιμη να τη δεχθεί και εάν υπάρχει μια μεγάλη ποσότητα αυτής της εφθαρμένης ύλης στο σύμπαν, το ίδιο το σύμπαν αποδιοργανώνεται πλήρως, είτε πρόκειται για το αδύναμο έμβρυο ενός κόσμου στις πρώτες του απαρχές, που καταστρέφεται μ' αυτό τον τρόπο είτε για το σάπιο κουφάρι ενός που μαραίνεται από τη μεγάλη ηλικία και την αναπηρία. Σ' οποιαδήποτε περίπτωση ακολουθεί ένα χάος· έως ότου οι πεπερασμένες, αν και αμέτρητες, εναλλαγές παραγάγουν τελικά κάποιες μορφές, των οποίων τα μέλη και τα όργανα να είναι έτσι τακτοποιημένα, ώστε να τις υποβαστάζουν μέσα στη συνεχή ροή της ύλης.
Υπόθεσε (διότι θα προσπαθήσουμε να ποικίλουμε την έκφραση) ότι η ύλη ριχνόταν σε οποιαδήποτε κατάσταση από μια τυφλή ακαθοδήγητη δύναμη· είναι σαφές ότι αυτή η πρώτη κατάσταση πρέπει, κατά πάσα πιθανότητα, να είναι η πιο μπερδεμένη και η πιο αποδιοργανωμένη που μπορεί κανείς να φανταστεί, χωρίς καμιά ομοιότητα με αυτά τα έργα της ανθρώπινης επινοητικότητας τα οποία, παράλληλα με τη συμμετρία των μερών, παρουσιάζουν μια προσαρμογή των μέσων προς τους σκοπούς και μια τάση προς αυτοσυντήρηση. Εάν η ωθούσα δύναμη σταματήσει μετά απ' αυτή την επιχείρηση, η ύλη πρέπει να παραμείνει για πάντα σε αταξία και να διαιωνίσει ένα τεράστιο χάος, χωρίς καμιά αναλογία ή δραστηριότητα. Αλλά, αν υποθέσουμε πως η ωθούσα δύναμη, όποια και να είναι, συνεχίζει ακόμα να δρα στο εσωτερικό της ύλης, τότε αυτή η πρώτη θέση θα παραχωρήσει αμέσως τη θέση της σε μια δεύτερη, η οποία ομοίως κατά πάσα πιθανότητα θα είναι τόσο αποδιοργανωμένη όσο και η πρώτη, και ούτω καθεξής, διαμέσου πολλών διαδοχών αλλαγών και ανακατατάξεων. Καμιά ιδιαίτερη τάξη ή θέση δεν συνεχίζει ποτέ απαράλλαχτη για μια στιγμή. Η αρχική δύναμη, που παραμένει ακόμη σε δράση, δίνει μια αιώνια ανησυχία στην ύλη. Κάθε δυνατή κατάσταση παράγεται και την ίδια στιγμή καταστρέφεται. Εάν μια ιδέα ή μια απαρχή τάξεως εμφανισθεί για ένα λεπτό, αμέσως παρασύρεται και βυθίζεται στο χάος απ' αυτή την ακατάπαυστη δύναμη, που ωθεί κάθε μέρος της ύλης.
Έτσι το σύμπαν βαδίζει για πολλές εποχές σε μια συνεχή διαδοχή χάους και ακαταστασίας. Αλλά δεν είναι δυνατόν να κατασταλάξει επιτέλους., έτσι ώστε να μη χάσει την κίνησή του και την ενεργό δύναμη (διότι αυτή την έχουμε υποθέσει έμφυτη σ' αυτό) και εντούτοις να διαφυλάξει μια ενότητα εμφανίσεως, μέσα στη συνεχή κίνηση και τη διακύμανση των μερών του; Τούτο βρίσκομε πως συμβαίνει με το σύμπαν αυτή τη στιγμή. Κάθε άτομο μεταβάλλεται συνεχώς και κάθε μέρος κάθε ατόμου επίσης κι ωστόσο το όλο παραμένει φαινομενικά το ίδιο. Δεν μπορούμε να ελπίζουμε ή μάλλον να είμαστε βέβαιοι ότι μια τέτοια κατάσταση θα προκύψει από τις αιώνιες αναταραχές της ακαθοδήγητης ύλης και δεν είναι δυνατόν έτσι να εξηγηθεί η φαινομενική σοφία και επινοητικότητα που βρίσκουμε στο εσωτερικό του σύμπαντος; Αρκεί να σκεφτούμε λίγο το θέμα και θα βρούμε ότι αυτή η τακτοποίηση, αν δεχτούμε ότι επιτυγχάνεται από μόνη την ύλη, με μια φαινομενική σταθερότητα στις μορφές, που συνοδεύεται από μια πραγματική και ακατάπαυστη ανακατάταξη ή κίνηση των μερών, αποτελεί μια πιθανή και ίσως μια αληθινή λύση της δυσκολίας.
Είναι μάταιο, συνεπώς, να επιμένουμε πάνω στις χρήσεις των μερών στα ζώα και στα φυτά και την περίεργη προσαρμογή του ενός προς το άλλο. Θα επιθυμούσα πολύ να μάθω πώς ένα ζώο θα μπορούσε να επιβιώσει, αν τα μέλη του δεν ήταν έτσι προσαρμοσμένα. Δεν βλέπουμε, οποτεδήποτε διακόπτεται αυτή η προσαρμογή, αμέσως να αφανίζεται και η φθειρόμενη ύλη του να δοκιμάζει κάποια καινούργια μορφή; Διότι, πράγματι, τα μέρη του κόσμου είναι τόσο καλά συναρμοσμένα, ώστε κάποια κανονική μορφή να αξιώνει ευθύς για λογαριασμό της αυτή τη φθαρμένη ύλη· και μήπως αν τούτο δεν συνέβαινε θα μπορούσε να επιβιώσει ο κόσμος; Δεν πρέπει να διαλυθεί εξίσου όπως το ζώο και να περάσει διαμέσου νέων θέσεων και καταστάσεων ώσπου, σε μια μεγάλη, αλλά πεπερασμένη διαδοχή, να πέσει στην παρούσα ή σε κάποια παρόμοια τάξη;
- Το βρήκες καλό, απάντησε ο Κλεάνθης, που αυτή η υπόθεση μας προέκυψε έτσι ξαφνικά στη διάρκεια της συζητήσεως. ΄Ομως αν είχες την άνεση να την εξετάσεις, θα είχες γρήγορα αντιληφθεί τις αξεπέραστες αντιρρήσεις στις οποίες εκτίθεσαι. Καμιά μορφή, λέγεις, δεν μπορεί να επιβιώσει εκτός εάν κατέχει αυτές τις δυνατότητες και τα όργανα που απαιτούνται για την ύπαρξή της· κάποια νέα τάξη ή οικονομία πρέπει να δοκιμασθεί και ούτω καθεξής, χωρίς διακοπή, έως ότου επιτέλους επιτυγχάνεται κάποια, που να μπορεί να στηρίξει και να διατηρήσει τον εαυτό της. Αλλά, σύμφωνα μ' αυτή την υπόθεση, από πού προέρχονται οι πολυάριθμες ευκολίες και προτερήματα που κατέχουν ο άνθρωπος και όλα τα ζώα; Δυο μάτια, δυο αφτιά, δεν είναι απολύτως αναγκαία για την επιβίωση του είδους. Η ανθρώπινη φύση θα ήταν δυνατόν να είχε επεκταθεί και διασωθεί χωρίς άλογα, σκύλους, αγελάδες, αρνιά και όλους αυτούς τους αναρίθμητους καρπούς και τα προϊόντα που χρησιμεύουν για την ικανοποίησή μας και την απόλαυσή μας. Εάν δεν είχαν δημιουργηθεί καμήλες για τη χρήση του ανθρώπου στις αμμώδεις εκτάσεις της Αφρικής και της Αραβίας, θα είχε διαλυθεί ο κόσμος; Αν δεν είχε φτιαχτεί ο μαγνητίτης για να δίνει αυτή τη θαυμάσια και χρήσιμη κατεύθυνση στην πυξίδα, θα είχαν η ανθρώπινη κοινωνία και το ανθρώπινο είδος αμέσως εξαφανισθεί; Αν και γενικώς οι κανόνες της φύσεως είναι πολύ οικονομικοί, ωστόσο παραδείγματα τέτοιου είδους δεν σπανίζουν, και οποιοδήποτε από αυτά είναι επαρκής απόδειξη ενός σχεδίου, και μάλιστα ενός καλοπροαίρετου σχεδίου, που γέννησε την τάξη και την οργάνωση του σύμπαντος.
- Μπορείς τουλάχιστο να συμπεράνεις με ασφάλεια, είπε ο Φίλων, ότι η προηγούμενη υπόθεση είναι μέχρι τώρα ανολοκλήρωτη και ατελής, πράγμα που δεν δυσκολεύομαι να αναγνωρίσω. Αλλά θα μπορούσαμε ποτέ λογικά να αναμέναμε μεγαλύτερη επιτυχία σε μια προσπάθεια τέτοιας φύσεως; ΄Η μπορούμε ποτέ να ελπίσουμε πως θα ανεγείρουμε ένα σύστημα κοσμογονίας, το οποίο δεν θα υπόκειται σε καμιά εξαίρεση και δεν θα περιέχει κανένα παράδειγμα που να μην αντιβαίνει στην περιορισμένη και ατελή εμπειρία της αναλογίας των φύσεων; Η ίδια σου η θεωρία ασφαλώς δεν μπορεί να αξιώσει ένα παρόμοιο πλεονέκτημα, έστω κι αν έχεις προστρέξει στον ανθρωπομορφισμό, για να διαφυλάξεις καλύτερα μια συμμόρφωση με την κοινή εμπειρία. Ας τη διοκιμάσουμε άλλη μια φορά. Σε όλα τα παραδείγματα τα οποία έχουμε δει ποτέ, οι ιδέες έχουν αντιγραφεί από τα πραγματικά αντικείμενα και είναι επομένως έκτυπα, όχι αρχέτυπα, για να εκφρασθώ με λόγιους όρους· εσύ αντιστρέφεις αυτή τη σειρά και δίνεις το προβάδισμα στη σκέψη. Σε όλα τα παραδείγματα που έχουμε δει, ποτέ η σκέψη δεν επιδρά επί της ύλης, εκτός απ' όπου η ύλη είναι με τέτοιο τρόπο συνδεδεμένη μ' αυτή ώστε να έχει μιαν εξίσου αμοιβαία επίδραση επάνω της. Κανένα ζώο δεν μπορεί να κινήσει άμεσα οτιδήποτε άλλο από τα μέλη του σώματός του· και η ισότητα της δράσεως και της αντιδράσεως μοιάζει πράγματι να είναι ένας καθολικός νόμος της φύσεως, αλλά η θεωρία σου περιέχει κάτι που αντιφάσκει προς αυτή την εμπειρία. Αυτά τα παραδείγματα, και πολλά άλλα, που θα ήταν εύκολο να συλλεγούν (ειδικότερα η υπόθεση ενός νου ή συστήματος σκέψεως, που να είναι αιώνιο, ή με άλλα λόγια ενός ζώου αγέννητου και αθάνατου), αυτά τα παραδείγματα, λέγω, μπορεί να διδάξουν σ' όλους μας εγκράτεια στο να καταδικάσουμε ο ένας τον άλλο, και να μας επιτρέψουν να δούμε ότι, όπως κανένα σύστημα τέτοιου τύπου δεν θα έπρεπε ποτέ να γίνει αποδεκτό από μιαν αμυδρή αναλογία, έτσι ομοίως κανένα δεν θα πρέπει να απορριφθεί εξαιτίας μιας μικρής δυσκολίας. Γιατί κανένας μας δεν μπορούμε να πούμε ότι πράγματι είναι απαλλαγμένος από αυτόν τον μπελά.
Όλα τα θρησκευτικά συστήματα, ας το ομολογήοσυμε, υπόκεινται σε μεγάλες και αξεπέραστες δυσκολίες. Και ο καθένας θριαμβεύει με τη σειρά του στη διαμάχη, όσο διεξάγει έναν επιθετικό πόλεμο και εκθέτει τους παραλογισμούς, τους βαρβαρισμούς και τα επιβλαβή αξιώματα των ανταγωνιστών του. ΄Ολοι μαζί όμως προετοιμάζουν τον πλήρη θρίαμβο του σκεπτικιστή, ο οποίος τους λέγει ότι δεν πρέπει ποτέ να ασπασθούν κανένα σύστημα που να αφορά τέτοια θέματα, για τον εξής απλό λόγο, ότι δεν πρέπει ποτέ κανείς να ασπάζεται κανέναν παραλογισμό σε σχέση με οποιοδήποτε θέμα. Μια πλήρης αναστολή εκδικάσεως είναι εδώ το μόνο μας καταφύγιο. Και εάν, στις συζητήσεις των θεολόγων, όπως είναι γενικώς παρατηρημένο, κάθε επίθεση πετυχαίνει και κάθε άμυνα αποτυγχάνει, πόσο πλήρης δεν πρέπει να είναι η νίκη εκείνου που παραμένει, πάντοτε και απέναντι σε όλους, στην επίθεση και δεν έχει ο ίδιος καθορισμένο στρατόπεδο ή μόνιμη πόλη, την οποία να είναι υποχρεωμένος πάντα, και σε κάθε περίπτωση να υπερασπισθεί;


Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου