Translate

Δευτέρα, 22 Αυγούστου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Μέρος X/Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία

Στη φωτογραφία εικονίζεται ο Ντέιβιντ Χιουμ.
Ντέιβιντ Χιουμ

 

Ι

Όπου προέλευση της θρησκείας αναγνωρίζεται η εμπειρία του κακού και η φυσική θεολογία γίνεται θεοδικία.

- Η γνώμη μου είναι, το παραδέχομαι, απάντησε ο Δημέας, ότι ο κάθε άνθρωπος αισθάνεται, με κάποιον τρόπο, την αλήθεια της θρησκείας μέσα στην καρδιά του· και από μια επίγνωση της πενίας του πνεύματός του και της δυστυχίας του μάλλον, παρά από τον όποιο συλλογισμό, οδηγείται να αναζητήσει προστασία απ' αυτό το Ον, από το οποίο αυτός και όλη η φύση εξαρτώνται. Τόσο αγχώδεις ή τόσο οχληρές είναι ακόμη και οι καλύτερες περιστάσεις της ζωής, ώστε το μέλλον είναι ακόμη το αντικείμενο όλων των ελπίδων και των φόβων μας. Συνεχώς κοιτούμε προς τα εμπρός και προσπαθούμε με προσευχές, λατρεία και θυσίες να κατευνάσουμε αυτές τις άγνωστες δυνάμεις τις οποίες βρίσκουμε από εμπειρία τόσο ικανές να μας τυραννούν και να μας καταπιέζουν. Φτωχά πλάσματα που είμαστε! Ποιο καταφύγιο να υπήρχε για μας μέσα στις αναρίθμητες δυστυχίες της ζωής, αν η θρησκεία δεν μας υπέβαλλε κάποιες μεθόδους εξιλεώσεως και δεν καταπράυνε αυτούς τους τρόμους που μας ταράζουν και μας βασανίζουν αδιάκοπα;
- Είμαι πράγματι πεπεισμένος, είπε ο Φίλων, ότι η καλύτερη και η μόνη μάλιστα μέθοδος να οδηγηθεί ο κάθε άνθρωπος σε μια σωστή αίσθηση της θρησκείας είναι η σωστή παρουσίαση της δυστυχίας και της μιαρότητας των ανθρώπων. Και προς αυτό το σκοπό το ταλέντο στη ρητορεία και στη δυνατή εξεικόνιση είναι πιο αναγκαίο από την ικανότητα για διαλογισμό και επιχειρηματολογία. Διότι αυτό που ο καθένας αισθάνεται μέσα του, τί την χρειάζεται την απόδειξη; Το μόνο που χρειάζεται είναι να μας κάνουν να το συναισθανθούμε, αν είναι δυνατό, ακόμη πιο βαθιά και έντονα.
- Όλοι οι άνθρωποι, πράγματι, απάντησε ο Δημέας, είναι επαρκώς πεπεισμένοι γι' αυτή τη μεγάλη και μελαγχολική αλήθεια. Οι αθλιότητες της ζωής, η δυστυχία του ανθρώπου, η γενική διαφθορά της φύσεώς μας, η μη ικανοποιητική απόλαυση των χαρών, του πλούτου, των τιμών, αυτές οι φρασεις έχουν γίνει σχεδόν παροιμιώδεις σε όλες τις γλώσσσες. Και ποιος μπορεί να αμφιβάλλει γι' αυτό που όλοι οι άνθρωποι δηλώνουν από το ίδιο τους το άμεσο συναίσθημα και την εμπειρία τους;
- Σ' αυτό το σημείο, είπε ο Φίλων, οι μορφωμένοι συμφωνούν απολύτως με τους απλούς ανθρώπους και σ' όλα τα γραπτά, ιερά ή λαϊκά, το θέμα της ανθρώπινης αθλιότητας έχει υπογραμμισθεί με την πιο παθητική ρητορεία που η θλίψη και η μελαγχολία μπορούν να εμπνεύσουν. Οι ποιητές, που ομιλούν από συναίσθημα, χωρίς ένα σύστημα, και των οποίων η μαρτυρία έχει συνεπώς τη μεγαλύτερη αυθεντία, βρίθουν από τέτοιας φύσεως εικόνες. Από τον ΄Ομηρο έως τον δρ. Young, ολόκληρη η εμπνευσμένη φυλή υπήρξε για πάντα ευαίσθητη στο ότι καμιά άλλη παράσταση των γεγονότων δεν θα ταίριαζε στο συναίσθημα και την παρατήρηση του καθενός.
- Όσο για αυθεντίες, απάντησε ο Δημέας, δεν χρειάζεται να ψάχνεις και πολύ. Κοίταξε γύρω τη βιβλιοθήκη του Κλεάνθη. Θα αποτολμήσω να ισχυρισθω ότι, εκτός από συγγραφείς ειδικών επιστημών, όπως η χημεία ή βοτανολογία, που δεν έχουν την ευκαιρία να πραγματεύονται τον ανθρώπινο βίο, ίσως να μην υπάρχει ένας απ' αυτούς τους αναρίθμητους συγγραφείς, που να μην του έχει ξεφύγει, σε τούτο ή το άλλο χωρίο, ένα παράπονο από τη συναίσθηση της ανθρώπινης δυστυχίας και μια ομολογία της. Τουλάχιστον η πιθανότητα είναι από τούτη την πλευρά· ενώ από την άλλη, κανένας συγγραφέας δεν υπήρξε ποτέ, στο μέτρο που θυμούμαι, τόσο υπερβολικός ώστε να την αρνηθεί.
- Εδώ θα πρέπει να με συγχωρήσεις, είπε ο Φίλων. Ο Λάιμπνιτς το αρνήθηκε και ίσως να είναι ο πρώτος[6] που απετόλμησε μια τόσο τολμηρή και παράδοξη γνώμη, ο πρώτος, τουλάχιστον, που την κατέστησε πρωταρχική στο φιλοσοφικό του σύστημα.
- Και όντας ο πρώτος, απάντησε ο Δημέας, δεν μπορούσε να αντιληφθεί το σφάλμα του; Διότι είναι αυτό ένα θέμα στο οποίο οι φιλόσοφοι μπορούν να προτίθενται να κάνουν ανακαλύψεις, ειδικότερα σε μια τόσο όψιμη εποχή; Και μπορεί οποιοσδήποτε άνθρωπος να ελπίζει πως με μιαν απλή άρνηση (διότι το θέμα ελάχιστα προσφέρεται για συλλογισμό) να καταρρίψει την ενιαία μαρτυρία της ανθρωπότητας, τη βασισμένη στην αίσθηση και την επίγνωση;
Και γιατί ο άνθρωπος, προσέθεσε, να έχει την αξίωση να εξαιρεθεί από τη μοίρα όλων των άλλων ζώων; Ολόκληρη η γη, πίστεψέ με, Φίλωνα, είναι καταραμένη και μολυσμένη. ΄Ενας αιώνιος πόλεμος διεξάγεται ανάμεσα σ' όλα τα ζωντανά πλάσματα. Η ανάγκη,η πείνα, η έλλειψη διεγείρουν τον ισχυρό και γενναίο· ο φόβος, το άγχος, ο τρόμος, ταράσσουν τον αδύναμο και τον ασθενή. Η πρώτη είσοδος στη ζωή δίνει άγχος στο νεογέννητο βρέφος και στους κακόμοιρους γονείς του· η αδυναμία, η ανικανότητα, η κακοπάθεια, συνοδεύουν τον κάθε σταθμό αυτής της ζωής· και κλείνει ώς το τέλος μέσα στην αγωνία και τη φρίκη.
- Παρατήρησε επίσης, λέγει ο Φίλων, τις περίεργες τεχνικές της φύσεως, για να πικράνει τον βίο κάθε ζώντος όντος. Οι δυνατότεροι λυμαίνονται τους αδυνάτους και τους κρατούν σε διαρκή τρόμο και άγχος. Αλλά και οι πιο αδύνατοι με τη σειρά τους συχνά λυμαίνονται τους δυνατότερους και τους οργίζουν και τους παρενοχλούν χωρίς ανάπαυση. Παρατήρησε αυτή την απροσμέτρητη φυλή των εντόμων που είτε αναπτύσσονται πάνω στο σώμα του κάθε ζώου ή πετώντας γύρω του του καρφώνουν το κεντρί τους. Αυτά τα έντομα έχουν άλλους ακόμη μικρότερους από τα ίδια οργανισμούς, που τα βασανίζουν. Κι έτσι από κάθε πλευρά, έμπροσθεν και όπισθεν, άνωθεν και κάτωθεν, κάθε ζώο τριγυρίζεται από εχθρούς, οι οποίοι αδιάκοπα επιζητούν τη δυστυχία του και την καταστροφη του.
- Μόνον ο άνθρωπος, είπε ο Δημέας, φαίνεται να αποτελεί, εν μέρει, εξαίρεση σ' αυτό τον κανόνα. Διότι συγκροτώντας κοινωνία με τους ομοίους του μπορεί εύκολα να κατανικήσει λέοντες, τίγρεις και άρκτους, των οποίων η μεγαλύτερη δύναμη και ευκινησία φυσικά τους επιτρέπουν να τον κάνουν λεία τους.
- Αντιθέτως, εδώ κυρίως, ανέκραξε ο Φίλων, είναι που τα ομοιόμορφα και ίσα αξιώματα της φύσεως είναι τα εμφανέστερα. Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος, συνεργαζόμενος με τους άλλους, μπορεί να υπερνικήσει όλους τους πραγματικούς εχθρούς του και να γίνει ο αφέντης ολόκληρου του ζωικού βασιλείου. Αλλά δεν εγείρει ο ίδιος στον εαυτό του αμέσως φανταστικούς εχθρούς, τους δαίμονες της φαντασιώσεώς του, που τον καταδιώκουν με προληπτικούς φόβους και αφανίζουν κάθε απόλαυση της ζωής; Η απόλαυσή του, όπως φαντάζεται, γίνεται στα μάτια τους ένα έγκλημα· η τροφή του και η ανάπαυσή του εγείρουν έχθρα και προσβολή, ο ίδιος του ο ύπνος και τα όνειρα προμηθεύουν νέα τροφή στον αγωνιώδη φόβο· κι ακόμα και ο θάνατος, το καταφύγιό του από κάθε άλλο κακό, παρουσιάζει μόνο τη φρίκη ατελείωτων και αναρίθμητων οδυνών. Και ο λύκος δεν βασανίζει περισσότερο το δειλό κοπάδι απ' ό,τι η πρόληψη το αγχωμένο στήθος των ταλαίπωρων θνητών.
Εκτός τούτου, παρατήρησε, Δημέα, και τούτο: Αυτή η ίδια η κοινωνία δια της οποίας υπερνικούμε αυτά τα άγρια ζώα, τους φυσικούς μας εχθρούς, πόσους νέους εχθρούς δεν μας παρουσιάζει; Πόση οδύνη και πόση δυστυχία δεν προκαλεί; Ο άνθρωπος είναι ο μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου. Καταπίεση, αδικία περιφρόνηση, χλευασμός, βία, ανταρσία, πόλεμος, συκοφαντία, προδοσία, απάτη· μ' αυτά αλληλοβασανίζονται οι άνθρωποι και ευθύς θα διέλυαν αυτή την κοινωνία που είχαν σχηματίσει, εάν δεν υπήρχε ο τρόμος ακόμη μεγαλυτέρων δεινών που θα συνοδεύουν τον χωρισμό τους.
- Αλλά, αν και αυτά τα εξωτερικά χτυπήματα, είπε ο Δημέας, από ζώα, από ανθρώπους, από όλα τα στοιχεία, που μας επιτίθεται, σχηματίζουν έναν τρομακτικό κατάλογο οδυνών, δεν είναι τίποτε συγκρινόμενα μ' αυτά που αναβλύζουν εντός μας, από τη νοσούσα κατάσταση του νου μας και του σώματός μας. Πόσοι δεν υφίστανται τα αργά βασανιστήρια της αρρώστιας; Άκουσε τη συγκινητική απαρίθμηση από τον μεγάλο ποιητή:
Πέτρα των σωθικών και έλκος, πόνοι του κωλικού
Δαιμονική φρενίτιδα, δύσθυμη μελαγχολία
Και απ' τη σελήνη τρέλλα, ατροφία που λιώνει,
Μαρασμός και πανούκλα που ξεκληρίζει τον κόσμο.
Φοβερό ήταν το χτύπημα, βαθιοί οι στεναγμοί, η ΑΠΕΛΠΙΣΙΑ
Φρόντιζε τους ασθενείς, τα μέγιστα απασχολημένη από κλίνη σε κλίνη
Και πάν' απ' όλους ο θριαμβευτής ΘΑΝΑΤΟΣ το δόρυ του
Κινούσε, αλλ' αργούσε να κτυπήσει, αν και συχνά τον επικαλούνταν
Με ευχές, σαν το μεγαλύτερο καλό και την τελική τους ελπίδα.
- Οι διαταραχές του νου, συνέχισε ο Δημέας, αν και περισσότερο κρυφές, δεν είναι ίσως λιγότερο ζοφερές και ενοχλητικές. Τύψη, εντροπή, αγωνία, λύσσα, απογοήτευση, άγχος, φόβος, αποθάρρυνση, απελπισία, ποιος έχει ποτέ περάσει τη ζωή του χωρίς σκληρές επιδρομές απ' αυτούς τους βασανιστές; Πόσοι άραγε έχουν έστω και λίγο γνωρίσει κάποτε τίποτα καλύτερα συναισθήματα; Ο μόχθος και η πενία, τόσο μισητά απ' ολους, είναι η βεβαία μοίρα του πολύ μεγαλύτερου μέρους, και αυτά τα λίγα ευνοημένα πρόσωπα, που απολαμβάνουν ξεκούραση και αφθονία, ποτέ δεν φτάνουν στην ικανοποίηση ή στην πραγματική ευτυχία. ΄Ολα τα αγαθά της ζωής ενωμένα δεν θα έκαναν έναν πολύ ετυχισμένο άνθρωπο, αλλά όλα τα κακά θα έκαναν στ' αλήθεια έναν φουκαρά· και το καθένα απ' αυτά σχεδόν (και ποιος μπορεί να τα αποφύγει όλα) ή συχνά η έλλειψη ενός μόνο αγαθού (και ποιος μπορεί να τα έχει όλα), είναι αρκετά για να κάνουν να μη θέλει κανείς τη ζωή του.
Αν ήταν να πέσει ξάφνου σ' αυτόν τον κόσμο ένας ξένος, θα του έδειχνα, σαν ένα δείγμα των κακών μας, ένα νοσοκομείο γεμάτο από ασθένειες, μια φυλακή κατάμεστη από κακούργους και οφειλέτες, ένα πεδίο μάχης στρωμένο με πτώματα, ένα στόλο να παραδέρνει στον ωκεανό, ένα λαό που φθίνει στο ζυγό της τυραννίας, του λοιμού ή της πανούκλας. Για να του δείξω τη χαρούμενη πλευρά της ζωής και να του δώσω μια γεύση των απολαύσεών του, πού θα πρέπει να τον οδηγήσω; Σ' ένα χορό, σε μιαν όπερα, στην αυλή; Θα μπορούσε ορθά να σκεφτεί πως του έδειχνα μόνο μια ποικιλία δυστυχιών και θλίψεων.
- Δεν υπάρχει τρόπος να αποφύγουμε τέτοια κτυπητά παραδείγματα, είπε ο Φίλων, παρά μόνο με απολογίες, που ακόμη παραπάνω βαραίνουν την κατηγορία. Γιατί, ερωτώ, όλοι οι άνθρωποι, σ' όλες τις εποχές, παραπονούνται ασταμάτητα για τις δυστυχίες της ζωής; Δεν έχουν λόγο, λέγει ο ένας· αυτά τα παράπονα προέρχονται μόνο από την ανικανοποίητη, γογγύζουσα, αγχώδη διάθεσή τους. Και είναι ποτέ δυνατόν απαντώ, να υπάρξει ένα πιο βέβαιο θεμέλιο για τη δυστυχία από έναν τέτοιο άθλιο χαρακτήρα;
Αλλ' αν είναι πραγματικά τόσο δυστυχείς όσο ισχυρίζονται, λέγει ο ανταγωνιστής μου, γιατί παραμένουν στη ζωή;
Ανικανοποίητοι με τη ζωή, αλλά φοβούμενοι τον θάνατο.
Τούτη είναι η μυστική αλυσίδα, λέγω εγώ, που μας κρατά. Τρομοκρατημένοι κι όχι δωροδοκημένοι συνεχίζουμε την ύπαρξή μας.
Μια ψευτοευαισθησία είναι μόνο, μπορεί να επιμείνει, στην οποία αρέσκονται μερικά εκλεπτυσμένα πνεύματα, που έχει εξαπλώσει αυτές τις μεμψιμοιρίες σ' όλο το ανθρώπινο γενος; Και ποια είναι αυτή η ψευτοευαισθησία, ερωτώ, που μέμφεσαι; Είναι τίποτε περισσότερο από μια μεγαλύτερη ευαισθησία σε όλες τις απολαύσεις και τους πόνους της ζωής; Και αν ο άνθρωπος που έχει έναν ευαίσθητο, εκλεπτυσμένο χαρακτήρα, όντας τόσο πολύ πιο ζωντανός από τον υπόλοιπο κόσμο, είναι απλώς τόσο δυστυχέστερος, ποια κρίση πρέπει να εκφέρουμε γενικά για την ανθρώπινη ζωή;
Άφησε τους ανθρώπους ήσυχους, λέγει ο ανταγωνιστής μας, και θα είναι καλά. Ο καθένας γίνεται πρόθυμα ο μηχανικός της δυστυχίας του. ΄Οχι! απαντώ εγώ, μια αγχώδης νωθρότητα συνοδεύει την ανάπαυση των ανθρώπων: Η απογοήτευση, η ανία, ενοχλούν τη δραστηριότητα και τη φιλοδοξία τους.
- Μπορώ να παρατηρήσω κάτι σαν αυτό που αναφέρεις σε άλλους ανθρώπους, απάντησε ο Κλεάνθης, αλλά ομολογώ πως λίγο ή και καθόλου δεν το αισθάνομαι σε μένα· και ελπίζω πως δεν είναι τόσο κοινό όσο λές.
- Εάν δεν αισθάνεσαι την ανθρώπινη δυστυχία ο ίδιος, αναφώνησε ο Δημέας, σε συγχαίρω για μια τόσο ευτυχή ιδιορρυθμία. ΄Αλλοι, φαινομενικά οι πιο ευημερούντες, δεν εντράπηκαν να εκχύσουν τα παράπονά τους στους πιο μελαγχολικούς τόνους. Ας σκεφτούμε μόνο τον μεγάλο, τον καλότυχο αυτοκράτορα Κάρολο τον Ε΄, όταν κουρασμένος από τα μεγαλεία των ανθρώπων παρέδωσε όλες τις εκτεταμένες κτήσεις του στα χέρια του γιου του. Στην τελευταία αγόρευση που έκανε σ' αυτή την αξιομνημόνευτη περίπτωση ομολόγησε δημοσία ότι οι μεγαλύτερες ευτυχίες που απόλαυσε ποτέ είχαν αναμειχθεί με τόσα πολλά ατυχήματα ώστε στ' αλήθεια να μπορεί να πει πως ποτέ δεν απήλαυσε οποιαδήποτε ικανοποίηση ή πλήρη χαρά. Αλλά μήπως η αποτραβηγμένη ζωή, στην οποία αναζήτησε καταφυγή του έδωσε καμιά μεγαλύτερη ευτυχία; Εάν μπορούμε να δώσουμε πίστη στην περιγραφή του γιου του, άρχισε να μετανιώνει γι' αυτή την ίδια την ημέρα της παραιτήσεώς του.
Η τύχη του Κικέρωνα από ένα ταπεινό ξεκίνημα τον έφτασε ώς τη μεγαλύτερη λάμψη και φήμη· κι όμως πόσα συγκινητικά παράπονα για τα βάσανα της ζωής δεν περιέχουν τόσο οι προσωπικές του επιστολές όσο και οι φιλοσοφικές διατριβές του; Και, σε συμφωνία με τη δική του εμπειρία, παρουσιάζει τον Κάτωνα, τον μεγάλο, τον ευτυχή Κάτωνα, να διακηρύσσει σε μεγάλη ηλικία ότι, αν του προσφέρονταν μια νέα ζωή, θα απέρριπτε την παρούσα.
Αναρωτήσου, ρώτησε οποιονδήποτε από τους γνωστούς σου, εάν θα ήθελαν να ζήσουν ξανά τα τελευταία δέκα ή είκοσι χρόνια της ζωής τους. ΄Οχι! Αλλά τα επόμενα είκοσι, λέγουν, θα είναι καλύτερα:
Κι από τα κατακάθια της ζωής ελπίζουνε να λάβουν
Ό,τι η πρώτη πηγαία ροή δεν μπόρεσε να δώσει.
Έτσι βρίσκουν, στο τέλος (τέτοιο είναι το μεγαλείο της ανθρώπινης αθλιότητας, συμφιλιώνει ακόμη κι αντιφάσεις) ότι έχουν παράπονο, την ίδια στιγμή, και για τη βραχύτητα της ζωής και για τη ματαιότητά της και τη θλίψη της.


II

Όπου ο ανθρωπομορφισμός δείχνεται ανίκανος να εξηγήσει το κακό.

- Και είναι δυνατόν, Κλεάνθη, είπε ο Φίλων, μετά από όλες αυτές τις σκέψεις, και ατέλειωτες άλλες που είναι δυνατόν να προταθούν, να εμμένεις ακόμη στον ανθρωπομορφισμό σου και να βεβαιώνεις πως οι ηθικές ιδιότητες της θεότητας, η δικαιοσύνη, η καλοκαγαθία, η συμπόνοια και η ευθύτητα είναι της ιδίας φύσεως με τις ίδιες αρετές στα ανθρώπινα πλάσματα; Αναγνωρίζουμε πως η ισχύς του είναι απέραντη· ό,τι θέλει, αυτό συμβαίνει. Αλλά ούτε ο άνθρωπος ούτε κανένα άλλο ζώο είναι ευτυχείς· επομένως δεν θέλει την ευτυχία τους. Η σοφία του είναι άπειρη: ποτέ δεν λανθάνει στην εκλογή των μέσων προς όποιο σκοπό, αλλά η πορεία της φύσεως δεν τείνει προς την ευδαιμονία ούτε των ανθρώπων ούτε και των ζώων, συνεπώς δεν έχει γίνει γι' αυτό τον σκοπό. Διαμέσου ολόκληρου του κύκλου της ανθρώπινης γνώσεως δεν υπάρχουν συμπεράσματα πιο βέβαια και αλάνθαστα απ' αυτά. Από ποιαν άποψη, λοιπόν, η καλοκαγαθία του και η συμπόνοια του ομοιάζουν με την καλοκαγαθία και τη συμπόνοια των ανθρώπων;
Οι παλιές ερωτήσεις του Επικούρου μένουν ακόμη αναπάντητες. Επιθυμεί άραγε ο θεός να εμποδίσει το κακό, αλλά δεν δύναται; Τότε είναι ανίκανος. Είναι ικανός, αλλά δεν το επιθυμεί; Τότε είναι κακόβουλος. Είναι ικανός και το επιθυμεί; Από πού προέρχεται τότε το κακό;
Αποδίδεις, Κλεάνθη, (και πιστεύω ορθώς) ένα σκοπό και μια πρόθεση στη φύση. Αλλά, ποιο είναι, σε παρακαλώ πολύ, το αντικείμενο αυτής της περίεργης τεχνικής και μηχανικής που έχει επιδείξει σ' όλα τα ζώα; Μόνο η διατήρηση των ατόμων και η επέκταση των ειδών. Φαίνεται αρκετό για το σκοπό της εάν μια τέτοια σειρά απλώς τηρείται στο σύμπαν, χωρίς καμιά προσοχή ή φροντίδα για την ευτυχία των μελών που την συνιστούν. Δεν υπάρχουν μέσα γι' αυτό το σκοπό, δεν υπάρχει μηχανισμός με σκοπό απλά να δίνει ευχαρίστηση ή άνεση· κανένα κεφάλαιο καθαρής χαράς και ευχαριστήσεως· κανένα εντρύφημα που να μη συνοδευεται από έλλειψη ή ανάγκη. ΄Η τουλάχιστον, τα λίγα φαινόμενα αυτής της φύσεως αντισταθμίζονται από αντίθετα φαινόμενα μεγαλύτερης βαρύτητας.
Η αίσθησή μας της μουσικής, της αρμονίας και πράγματι της κάθε είδους ομορφιάς, μας προσφέρει ικανοποίηση χωρίς να είναι απολύτως αναγκαία στη διατήρηση και στην επέκταση του είδους. Αλλά, από την άλλη πλευρά, τι βασανιστικοί πόνοι προκαλούνται από τις υδρωπικίες, τις ψαμμιάσεις, τις ημικρανίες, τους πονόδοντους, τους ρευματισμούς, όπου η βλάβη στην ανθρωπομηχανή είναι είτε μικρή είτε ανίατη; Η χαρά, το γέλιο, το παιχνίδισμα, η παιδιά, φαίνονται άσκοπες ικανοποιήσεις που δεν τείνουν σε κάτι άλλο· η αθυμία, η μελαγχολία, η δυσαρέσκεια, η πρόληψη, είναι πόνοι της ίδια φύσεως. Πώς λοιπόν εννοείτε ότι η θεία καλοκαγαθία φανερώνει τον εαυτό της, σεις οι ανθρωπομορφιστές; Μόνο εμείς οι μυστικιστές, όπως σας αρέσει να μας αποκαλείτε, μπορούμε να δικαιολογήσουμε αυτό το περίεργο μείγμα των φαινομένων, εξάγοντάς το από ιδιότητες απέραντα τέλειες, αλλά ακατανόητες.
- Και έχεις τελικά, είπε ο Κλεάνθης χαμογελώντας, προδώσει τις προθέσεις σου, Φίλων; Η μακρά σου συμφωνία με τον Δημέα, πράγματι με εξέπληξε λίγο, αλλά βρίσκω πως έστρεφες όλο αυτό το διάστημα μια κρυμμένη πυροβολαρχία εναντίον μου. Και οφείλω να ομολογήσω πως τώρα συνάντησες ένα θέμα άξιο του ευγενούς σου πνεύματος αντιστάσεως και διαμάχης. Εάν μπορέσεις να στηρίξεις το σημείο αυτό και να αποδείξεις ότι η ανθρωπότητα είναι δυστυχής ή διεφθαρμένη, τίθεται ευθύς ένα τέλος σε κάθε θρησκεία. Γιατί ποιος ο σκοπός να προσδιορίσουμε τις φυσικές ιδιότητες της θεότητας, ενώ οι ηθικές παραμένουν αμφισβητούμενες και αβέβαιες;
- Πολύ εύκολα εξάπτεσαι, απάντησε ο Δημέας, με τις πιο αθώες γνώμες, που είναι και γενικά αποδεκτές μεταξύ των ίδιων των θρησκευόμενων και των ευσεβών· και τίποτε δεν ξενίζει τόσο, όσο να βρίσκω να κατηγορείς ένα θέμα σαν αυτό της αθλιότητας και της δυστυχίας του ανθρώπου ούτε λίγο ούτε πολύ για αθεΐα και ανοσιότητα. Δεν έδωσαν όλοι οι πιστοί ιερωμένοι και ιεροκήρυκες, που πραγματεύθηκαν στη ρητορική τους ένα τόσο γόνιμο θέμα, δεν έδωσαν, λέγω, εύκολα μια λύση σε όποια δυσκολία μπορεί να το συνοδεύει; Αυτός ο κόσμος δεν είναι παρά ένα σημείο σε σύγκριση με το σύμπαν, αυτή η ζωή μια στιγμή σε σύγκριση με την αιωνιότητα. Τα παρόντα κακά φαινόμενα, συνεπώς, διορθώνονται σε άλλους χώρους και σε κάποια μελλοντική περίοδο της υπάρξεως. Και τα μάτια των ανθρώπων, όντας τότε ανοικτά σε πλατύτερες απόψεις των πραγμάτων, βλέπουν ολόκληρη τη συνοχή των γενικών νόμων και ανευρίσκουν με λατρεία την καλοκαγαθία και την ευθύτητα της θεότητας, διαμέσου όλων των λαβυρίνθων και των περιπλοκών της προνοίας του.
- Όχι! Απάντησε ο Κλεάνθης, όχι! Αυτές οι αυθαίρετες υποθέσεις ποτέ δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτές ως αντιτιθέμενες στα γεγονότα, τα ορατά και αναντίρρητα. Από πού μπορεί όποια υπόθεση να γνωσθεί αν όχι από τα γνωστά της αποτελέσματα; Από πού μπορεί όποια υπόθεση να αποδειχθεί αν όχι από τα φαινόμενα που βλέπουμε; Το να στηρίζουμε μια υπόθεση πάνω στην άλλη είναι σαν να κτίζουμε εντελώς στον αέρα· και το μέγιστο που επιτυγχάνουμε ποτέ απ' αυτές τις εικασίες και τους μύθους είναι να βεβαιώνουμε τη γυμνή πιθανότητα της γνώμης μας, αλλά ποτέ δεν μπορούμε, με τέτοιους όρους, να θεμελιώσουμε την πραγματικότητά της.
Η μόνη μέθοδος για να υποστηρίξουμε τη θεία καλοκαγαθία (και αυτήν ευχαρίστως ασπάζομαι) έγκειται στην απόλυτη άρνηση της δυστυχίας και της αθλιότητας του ανθρώπου. Οι παραστάσεις σου είναι υπερβολικές, οι μελαγχολικές σου απόψεις σε μέγιστο βαθμό μυθώδεις· τα συμπεράσματά σου αντίθετα προς τα γεγονότα και την εμπειρία. Η υγεία είναι κοινότερη απ' ό,τι η ασθένεια· η ευχαρίστηση από τον πόνο· η ευτυχία από τη δυστυχία. Και για μια ενόχληση που συναντούμε, αγγίζουμε, βάσει υπολογισμού, εκατό απολαύσεις.
- Κι αν αποδεχτούμε τη θέση σου, απάντησε ο Φίλων, που είναι ωστόσο εξαιρετικά αμφισβητήσιμη, θα πρέπει όμως να δεχθείς ότι, εάν ο πόνος είναι λιγότερο συχνός από την ευχαρίστηση, είναι αμέτρητα βιαιότερος και διαρκέστερος. Μια ώρα πόνου είναι συχνά ικανή να αντισταθμίσει μια ημέρα, μια εβδομάδα, ένα μήνα από τις κοινές ανούσιες απολαύσεις μας. Και για πόσες πολλές ημέρες, εβδομάδες και μήνες πολλοί υποφέρουν τα εντονότερα βάσανα; Η απόλαυση με το ζόρι φτάνει ποτέ ώς την έκσταση και την απόλυτη ευτυχία και σε καμμιά περίπτωση δεν μπορεί να συνεχίσει για πολύ χρόνο σε υπέρτατο βαθμό και ύψος. Η διάθεση εξατμίζεται, τα νεύρα χαλαρώνουν, η διαπλοκή διαταράσσεται και η απόλαυση γοργά εκφυλίζεται σε κόπωση και ανησυχία. Αλλά ο πόνος, συχνά, πανάγαθε θεέ μου, πόσο συχνά! φτάνει να 'ναι βάσανο και αγωνία και όσο περισσότερο διαρκεί γίνεται ακόμα περισσότερο καθαρή αγωνία και βάσανο. Η υπομονή εξαντλείται, η γενναιότητα αποκάμνει, η μελαγχολία μας κυριεύει και τίποτε δεν θέτει τέλος στην αθλιότητά μας παρά η αφαίρεση της αιτίας της ή κάποιο άλλο γεγονός που είναι η μοναδική θεραπεία κάθε κακού, αλλά που, από τη φυσική μας μωρία, το αντικρύζουμε μ' ακόμα μεγαλύτερη θλίψη και κατάπληξη.
Αλλά, για να μην επιμείνω πάνω σ' αυτά τα θέματα, συνέχισε ο Φίλων, αν και είναι εξαιρετικά προφανή, βέβαια και σημαντικά, θα πρέπει να χρησιμοποιήσω την ελευθερία να σε επιπλήξω, Κλεάνθη, που έθεσες αυτή τη συζήτηση πάνω σε μια εξαιρετικά επικίνδυνη έκβαση και δεν αντιλαμβάνεσαι ότι εισάγεις έναν ολοκληρωτικό σκεπτικισμό στα πιο ουσιαστικά άρθρα της φυσικής και της εξ αποκαλύψεως θεολογίας. Πώς; Καμιά μέθοδος για να παγιωθεί ένα σωστό θεμέλιο για τη θρησκεία, εκτός εάν αποδεχθούμε την ευτυχία του ανθρώπινου βίου και επιμείνουμε πως μια συνεχιζόμενη ύπαρξη ακόμη και σ' αυτόν τον κόσμο, μ' όλους τους παρόντες πόνους, τις αναπηρίες, οχλήσεις και μωρίες, είναι προτιμητέα και επιθυμητή! Αλλά τούτο είναι αντίθετο στα συναισθήμτα και την εμπειρία όλων, είναι αντίθετο σε μια γνώμη με τόσο κύρος που τίποτε δεν μπορεί να την ανατρέψει· κανενός είδους αποφασιστικές αποδείξεις δεν μπορούν ποτέ να παρουσιασθούν ενάντια σ' αυτή κι ούτε μπορείς να υπολογίσεις, να εκτιμήσεις και να συγκρίνεις όλους τους πόνους και όλες τις απολαύσεις στους βίους όλων των ανθρώπων και όλων των ζώων· επομένως, στηρίζοντας ολόκληρο το σύστημα της θρησκείας σ' ένα σημείο το οποίο, από την ίδια του τη φύση, δεν μπορεί παρά να μείνει για πάντα αβέβαιο, σιωπηλά ομολογείς ότι αυτό το σύστημα είναι επίσης αβέβαιο.
Αλλά κι αν σου αναγνωρισθεί ό,τι ποτέ δεν θα γίνει πιστευτό, τουλάχιστον ό,τι δεν είναι ποτέ δυνατόν να αποδείξεις, ότι η ζωική ή τουλάχιστον η ανθρώπινη ευτυχία σ' αυτή τη ζωή υπερβαίνει την αθλιότητά της, δεν έχεις ακόμα επιτύχει τίποτε, διότι τούτο δεν είναι κατά κανένα τρόπο ό,τι αναμένουμε από μια απέραντη ισχύ, απέραντη σοφία, απέραντη αγαθότητα. Γιατί να υπάρχει έστω και λίγη αθλιότητα στη γη; ΄Οχι τυχαία ασφαλώς. Τότε από κάποια αιτία. Μήπως από την πρόθεση της θεότητας; Μα είναι τελείως πανάγαθος. Είναι αντίθετο στην πρόθεσή του; Αλλά αφού είναι παντοδύναμος. Τίποτε δεν μπορεί να θίξει τη στερεότητα αυτού του τόσο σύντομου, τόσο ξεκάθαρου, τόσο αποφασιστικού συλλογισμού, εκτός αν πούμε πως αυτά τα θέματα υπερβαίνουν κάθε ανθρώπινη δυνατότητα και πως τα κοινά μας μέτρα αλήθειας και σφάλματος δεν εφαρμόζονται σ' αυτά: ΄Ενα σημείο πάνω στο οποίο επέμεινα σ' όλη τη διάρκεια της συζητήσεώς μας, αλλά που συ απέρριψες εξαρχής με περιφρόνηση και αγανάκτηση.
Αλλά με χαρά θα αποσυρθώ και απ' αυτά ακόμα τα χαρακώματα, διότι αρνούμαι πως μπορείς ποτέ να με βιάσεις σ' αυτά· θα αποδεχτώ ότι ο πόνος και η αθλιότητα στον άνθρωπο είναι συμβατά με την απέραντη δύναμη και αγαθότητα της θεότητας ακόμη και με την έννοια που εσύ δίνεις σ' αυτές τις ιδιότητες. ΄Ολες αυτές μου οι παραχωρήσεις κατά τι σε πηγαίνουν παραπέρα; Μια απλή πιθανή συμβατότητα δεν είναι αρκετή. Πρέπει να αποδείξεις αυτές τις καθαρές, μη αναμειγμένες και ανεξέλεγκτες ιδιότητες από τα παρόντα ανάκατα και συγκεχυμένα φαινόμενα και μόνο απ' αυτά. Μια ελπιδοφόρα προσπάθεια! Κι αν ήταν τα φαινόμενα ποτέ τόσο καθαρά και μη αναμεμειγμένα, ωστόσο, όντας πεπερασμένα, θα ήταν ανεπαρκή γι' αυτό το σκοπό. Πόσο πολύ περισσότερο εκεί που είναι κακόφωνα και φάλτσα! Εδώ, Κλεάνθη, μένω ανενόχλητος στα επιχειρήμαατά μου. Εδώ θριαμβεύω! Προηγουμένως, όταν επιχειρηματολογούσαμε σχετικά με τις φυσικές ιδιότητες της νοήσεως και της πρόβλεψης, χρειαζόμουνα όλη τη σκεπτικιστική και μεταφυσική λεπτότητά μου για ν' αποφύγω τη λαβή σου. Σε πολλές όψεις του σύμπαντος, και των μερών του, ειδικότερα των δευτέρων, η ωραιότητα και η επάρκεια των τελικών σκοπών μας εντυπωσιάζουν με τόσο ακατανίκητη δύναμη, ώστε όλες οι αντιρρήσεις μας εμφανίζονται (όπως πράγματι πιστεύω ότι είναι) απλές μωρολογίες και σοφιστείες κι ούτε μπορούμε τότε να φανταστούμε πώς ήταν δυνατό να τους αναγνωρίσουμε οποιοδήποτε βάρος. Αλλά δεν υπάρχει μια άποψη της ανθρώπινης ζωής ή της καταστάσεως της ανθρωπότητας από την οποία, χωρίς να ασκήσουμε τη μεγαλύτερη βία, να μπορούμε να συμπεράνουμε τις ηθικές ιδιότητες ή να μάθουμε την ατέλειωτη καλοκαγαθία, μαζί με την απέραντη δύναμη και την απέραντη σοφία, που μόνο με τα μάτια της πίστεως μπορούμε να ανακαλύψουμε. Είναι η σειρά σου τώρα να τραβήξεις το κουπί του μόχθου, και να υποστηρίξεις τις φιλοσοφικές σου λεπτότητες ενάντια στις επιταγές της απλής λογικής και της εμπειρίας.


Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου