Translate

Δευτέρα, 29 Αυγούστου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Μέρος XI/Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία

Στη φωτογραφία εικονίζεται ο Ντέιβιντ Χιουμ.
Ντέιβιντ Χιουμ

 

Ι

Όπου οι θεοδικίες αποτυγχάνουν και ο Φίλων αρνείται την αγαθότητα του θεού.

- Δεν διστάζω να αναγνωρίσω, είπε ο Κλεάνθης, ότι υπήρξα ικανός να υποπτευθώ πως η συχνή επανάληψη της λέξεως άπειρο, την οποία συναντούμε σε όλους τους θεολογικούς συγγραφείς, έχει μεγαλύτερη γεύση πανηγυρικού παρά φιλοσοφίας, και πως κάθε σκοπός διαλογισμού, ακόμα και θρησκείας, θα εξυπηρετείτο πολύ καλύτερα, αν μέναμε ικανοποιημένοι με πιο ακριβείς και σεμνότερες εκφράσεις. Οι όροι αξιοθαύμαστο, εξαίρετο, υπερθετικά μεγάλο, σοφό και άγιο, επαρκώς γεμίζουν τη φαντασία των ανθρώπων και οτιδήποτε επέκεινα, πέραν του ότι οδηγεί σε παραλογισμούς, δεν έχει καμιά επίδραση στις συμπάθειες ή στα συναισθήματα. ΄Ετσι, στο παρόν θέμα, εάν εγκαταλείψουμε κάθε ανθρώπινη αναλογία, μια που φαίνεται ότι αυτή είναι η πρόθεσή σου, Δημέα, φοβούμαι πως εγκαταλείπουμε κάθε θρησκεία και δεν διατηρούμε καμιά έννοια του μεγάλου αντικειμένου της λατρείας μας. Αν διατηρήσουμε την αναλογία του ανθρώπου θα πρέπει για πάντα να θεωρήσουμε αδύνατο να συμφιλιώσουμε οποιοδήποτε μείγμα κακού στο σύμπαν με άπειρες ιδιότητες και πολύ λιγότερο μπορούμε ποτέ να αποδείξουμε τις τελευταίες από το πρώτο. Αλλ' αν υποθέσουμε ότι ο Δημιουργός του Σύμπαντος είναι πεπερασμένα τέλειος, αν και ξεπερνώντας κατά πολύ την ανθρωπότητα, τότε είναι δυνατό να δοθεί μια ικανοποιητική εξιστόρηση του φυσικού και ηθικού κακού, και κάθε αταίριαστο φαινόμενο να ερμηνευθεί και να αρμονισθεί. Μπορούμε στην περίπτωση αυτή να επιλέξουμε ένα μικρότερο κακό ώστε να αποφευχθεί ένα μεγαλύτερο· να αποδεχθούμε κάποιες δυσκολίες, προκειμένου να φτάσουμε έναν ποθούμενο σκοπό: Και με μια λέξη, η καλοκαγαθία, ρυθμιζόμενη από τη σοφία και περιοριζόμενη από την αναγκαιότητα, μπορεί να δημιουργήσει ακριβώς ένα τέτοιο κόσμο σαν τον παρόντα. Εσύ, Φίλωνα, που είσαι τόσο γοργός στο να εγκαινιάζεις απόψεις και στοχασμούς και αναλογίες· πολύ ευχαρίστως θα άκουγα σε πλάτος, χωρίς διακοπή, τη γνώμη σου γι' αυτή τη νέα θεωρία· κι αν αξίζει την προσοχή μας, θα 'χουμε τη δυνατότητα στη συνέχεια, με μεγαλύτερη άνεση, να της δώσουμε σχήμα.
- Τα συναισθήματά μου, απάντησε ο Φίλων, δεν αποτελούν μυστήριο και συνεπώς χωρίς καμιά τελετουργία θα εκφράσω ό,τι μου έρχεται στον νου σχετικά με το παρόν θέμα. Πρέπει, νομίζω, να γίνει παραδεκτό ότι, εάν μια πολύ περιορισμένη διάνοια, την οποία θα υποθέσουμε τελείως άπειρη του σύμπαντος, έπαιρνε τη διαβεβαίωση πως το σύμπαν ήταν η δημιουργία ενός πολύ καλού, σοφού και παντοδύναμου όντος, οσοδήποτε πεπερασμένου, θα σχημάτιζε από τις υποθέσεις του, προκαταβολικά, μια διαφορετική ιδέα σχετικά μ' αυτό από αυτήν που βρίσκουμε πως έχει εξ εμπειρίας· ούτε ποτέ θα φανταζόταν κρίνοντας μόνο απ' αυτές τις ιδιότητες της αιτίας περί των οποίων είναι πληροφορημένος ότι το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι τόσο γεμάτο από διαφθορά και δυστυχία και αταξία, όπως παρουσιάζεται στη ζωή αυτή. Αν υποθέσουμε τώρα, ότι αυτό το πρόσωπο ερχόταν στον κόσμο, ακόμη πεπεισμένο πως ήταν το τεχνούργημα ενός τέτοιου υπέρτατου και καλοκάγαθου όντος, θα ξαφνιαζόταν ίσως με την απογοήτευση, αλλά ποτέ δεν θα ανακαλούσε την προηγουμένη πίστη του εάν αυτή ήταν βασισμένη σε ένα εξαιρετικά ισχυρό επιχείρημα, αφού μια παρόμοια περιορισμένη διάνοια πρέπει να συναισθάνεται τη δική της τύφλωση και άγνοια και πρέπει να αποδέχεται ότι είναι δυνατό να υπάρχουν πολλές λύσεις για την εξήγηση αυτών των φαινομένων, οι οποίες θα διαφεύγουν για πάντα από την κατανόησή του. Αλλά ας υποθέσουμε, πράγμα που είναι και η πραγματική περίπτωση με τον άνθρωπο, πως αυτό το δημιούργημα δεν είναι εκ των προτέρων πεπεισμένο για την ύπαρξη ενός υπερτάτου νοός, παναγάθου και παντοδυνάμου, αλλά είναι αφημένο να αντλήσει μια τετοια πίστη από την εμφάνιση των πραγμάτων· τούτο μεταβάλλει ολοκληρωτικά την περίπτωση κι ούτε ποτέ θα βρει οποιοδήποτε λόγο για ένα τέτοιο συμπέρασμα. Μπορεί να είναι πλήρως πεπεισμένος για τα στενά όρια της διανοίας του, αλλά τούτο δεν θα τον βοηθήσει να βγάλει κανένα συμπέρασμα σχετικά με την αγαθότητα των υπέρτατων δυνάμεων, αφού πρέπει να σχηματίσει αυτή την επαγωγή από αυτό που γνωρίζει και όχι από αυτό που αγνοεί. ΄Οσο περισσότερο υπερβάλλεις την αδυναμία του και την άγνοιά του, τόσο πιο δύσπιστο τον κάνεις και τόσο περισσότερο τον κάνεις να υποπτεύεται ότι τέτοια θέματα ξεπερνούν τις δυνάμεις του. Είσαι υποχρεωμένος, συνεπώς, να διαλογίζεσαι μαζί του με βάση τα γνωστά φαινόμενα, και να εγκαταλείψεις κάθε αυθαίρετη υπόθεση ή εικασία.
Αν σου έδειχνα ποτέ έναν οίκο ή ένα ανάκτορο, όπου να μην υπήρχε ούτε ένα διαμέρισμα που να είναι βολικό ή ευχάριστο· όπου τα παράθυρα, οι θύρες, οι εστίες, οι διάδρομοι, τα σκαλιά, και ολόκληρη η οικονομία του κτιρίου να ήσαν η πηγή θορύβου, συγχύσεως, κοπώσεως, σκοταδιού και ακραίας ζέστης και ψύχους· ασφαλώς θα έριχνες την ευθύνη στην έλλειψη εφευρετικότητας, χωρίς καμιά περαιτέρω εξέταση. Μάταια ο αρχιτέκτονας θα σου επιδείκνυε την οξύνοιά του και θα σου απεδείκνυε ότι εάν αυτή η θύρα ή ετούτο το παράθυρο μεταβάλλονταν, θα επακολουθούσαν μεγαλύτερα δεινά. Αυτό που λέει μπορεί να είναι απολύτως σωστό: Η μεταβολή ενός επιμέρους, ενώ τα άλλα μέρη του κτιρίου παραμένουν τα ίδια, μόνο ν' αυξήσει τις ενοχλήσεις μπορεί. Ωστόσο θα ισχυριζόσουν γενικά ότι εάν ο αρχιτέκτονας είχε δεξιοτεχνία και καλές διαθέσεις, θα μπορούσε να είχε σχηματίσει ένα σχέδιο του συνόλου τέτοιο και θα μπορούσε να είχε προσαρμόσει τα μέρη κατά τέτοιο τρόπο που να είχε θεραπεύσει όλες ή το μεγαλύτερο μέρος αυτών των ενοχλήσεων. Η άγνοιά του, ή ακόμη και η δική σου άγνοια, ενός τέτοιου σχεδίου, ποτέ δεν θα σε πείσουν για το ότι είναι αδύνατον να υπάρξει. Εάν βρίσκεις πολλές ενοχλήσεις και ασχημίες στο κτίριο, θα καταδικάζεις πάντοτε, χωρίς να εξετάζεις σε λεπτομέρεια, τον αρχιτέκτονα.
Εν ολίγοις, επαναλαμβάνω την ερώτηση: Είναι ο κόσμος, θεωρούμενος γενικά, κι όπως μας εμφανίζεται σε τούτη τη ζωή, διαφορετικός απ' ό,τι ένας άνθρωπος ή ένα τέτοιο περιορισμένο ον θα ανέμενε προκαταβολικώς από μια παντοδύναμη, σοφή και καλοκάγαθη θεότητα; Θα ήταν περίεργη προκατάληψη να ισχυρισθεί κανείς το αντίθετο. Κι απ' αυτό συμπεραίνω ότι οσοδήποτε συμβιβάσιμος κι αν είναι ο κόσμος, στο φως κάποιων υποθέσεων και εικασιών, με την ιδέα μιας τέτοιας θεότητας, ποτέ δεν θα μας επιτρέψει να συμπεράνουμε την ύπαρξή του. Δεν αρνούμαι απολύτως τη συμβατότητα, μόνο την απόδειξη. Οι εικασίες, ιδιαίτερα όπου το άπειρο αφαιρείται από τις θεϊκές ιδιότητες, πιθανώς να επαρκούν για την απόδειξη μιας συμβατότητας· αλλά ποτέ δεν μπορούν να είναι θεμέλια για οποιαδήποτε επαγωγή.
Φαίνεται πως υπάρχουν τέσσερες προϋποθέσεις, από τις οποίες εξαρτώνται όλα ή τα περισσότερα από τα δεινά, που πληγώνουν πλάσματα χαρακτηριζόμενα από αίσθηση· κι ίσως να μην είναι αδύνατο να θεωρηθεί πως όλες αυτές οι περιπτώσεις είναι αναγκαίες και αναπόφευκτες. Γνωρίζομε τόσα λίγα πέραν από τον κοινό βίο, ή ακόμα σχετικά και με τον κοινό βίο, ώστε σε σχέση με την οικονομία ενός σύμπαντος δεν υπάρχει εικασία, οσοδήποτε τολμηρή, που να αποκλείεται· ούτε καμιά, οσοδήποτε πιθανή, που να μην μπορεί να είναι εσφαλμένη. Το μόνο που ανήκει στην ανθρώπινη διάνοια, σ'αυτή τη βαθειά άγνοια και το σκότος, είναι να είναι σκεπτική ή τουλάχιστον προσεκτική· και να μην αποδέχεται οποιαδήποτε υπόθεση, οποθενδήποτε· και πολύ λιγότερο οποιαδήποτε δεν υποστηρίζεται από κάποια εμφανή πιθανότητα. Και ισχυρίζομαι ότι αυτό συμβαίνει με όλες τις αιτίες του κακού και τις περιστάσεις πάνω στις οποίες βασίζεται. Καμιά από αυτές δεν φαίνεται στον ανθρώπινο λόγο, ουδέ κατ' ελάχιστον, αναγκαία ή αναπόφευχτη· ούτε μπορούμε να τις υποθέσουμε τέτοιες χωρίς να αφήσουμε τη φαντασία μας να τρέχει.
Η πρώτη προϋπόθεση, με την οποία το κακό κάνει την εμφάνισή του, είναι αυτή η επινόηση ή η οικονομία του ζωικού βασιλείου δια της οποίας οι πόνοι, καθώς και οι ηδονές, χρησιμοποιούνται για να εξεγείρουν όλα τα πλάσματα προς τη δράση και να τα καθιστούν προσεκτικά στο μεγάλο έργο της αυτοσυντηρήσεως. Αλλά μόνη η απόλαυση, στις διάφορες βαθμίδες της, φαίνεται στην ανθρώπινη διάνοια επαρκής γι' αυτόν τον σκοπό. ΄Ολα τα ζώα θα μπορούσαν να βρίσκονται σταθερά σε μια κατάσταση ηδονής και όταν πιέζονταν από μια από τις ανάγκες της φύσεως, όπως δίψα, πείνα, κόπωση, αντί για πόνο, θα ήταν δυνατό να αισθάνονται μια μείωση της ηδονής, που να τα ωθεί να ψάξουν αυτό το αντικείμενο που είναι αναγκαίο για την επιβίωσή τους. Οι άνθρωποι κυνηγούν την ηδονή με τόση ένταση με όση αποφεύγουν τον πόνο· τουλάχιστον θα ήταν δυνατό να ήταν έτσι κατασκευασμένοι. Φαίνεται λοιπόν τελείως δυνατό να διεκπεραιωθεί η υπόθεση της ζωής χωρίς καθόλου πόνο. Γιατί τότε να γίνει ποτέ ένα ζώο δεκτικό μιας παρόμοιας αισθήσεως; ΄Οπως μπορούν τα ζώα να είναι ελεύθερα απ' αυτή για μια ώρα, έτσι θα μπορούσαν να απολαύσουν και μιαν αιώνια απαλλαγή απ' αυτή· και για να προκαλείται αυτή η αίσθηση απαιτήθηκε μια τόσο ιδιαίτερη διαμόρφωση των οργάνων τους, όσο και για να εμπλουτισθούν με όραση, ακοή ή όποια άλλη από τις αισθήσεις. Θα εικάσουμε πως μια τέτοια διαμόρφωση ήταν αναγκαία, χωρίς κανέναν εμφανή λόγο; Και θα κτίσουμε επάνω σ' αυτήν την εικασία ωσάν επάνω στην πιο βεβαιωμενη αλήθεια;
Αλλά μια δυνατότητα του πόνου δεν θα δημιουργούσε από μόνη της πόνο, εάν δεν υπήρχε και η δεύτερη προϋπόθεση, δηλαδή η διακυβέρνηση του κόσμου από γενικούς νόμους, και τούτο φαίνεται εξίσου αναγκαίο για ένα πολύ τέλειο ον. Είναι αλήθεια: Εάν το κάθε τι διακυβερνάτο από ιδιαίτερες θελήσεις, η ροή της φύσεως θα διεσπάτο συνεχώς και κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τη λογική του στη διακυβέρνηση του βίου. Αλλά δεν θα ήταν δυνατό κάποιες άλλες ιδιαίτερες θελήσεις να θεραπεύουν αυτή τη δυσχέρεια; Για να το πούμε σύντομα, δεν θα ήταν δυνατό η θεότητα να εξοντώσει κάθε κακό, οπουδήποτε κι αν βρίσκεται, και να παραγάγει κάθε καλό, χωρίς κανενός είδους προετοιμασία και καμιά μακρά πορεία αιτίων και αιτιατών;
Εξάλλου, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι, σύμφωνα με την παρούσα οικονομία του κόσμου, η πορεία της φύσεως, αν και υποτίθεται πως είναι επακριβώς κανονική, ωστόσο δεν μας παρουσιάζεται τέτοια και πολλά γεγονότα είναι αβέβαια και πολλά απογοητεύουν τις απαντοχές μας. Υγεία και ασθένεια, ηρεμία και θύελλα, μ' έναν απέραντο άλλον αριθμό τυχαίων, των οποίων τα αίτια είναι άγνωστα και μεταβαλλόμενα, ασκούν μεγάλη επίδραση εξίσου στις τύχες συγκεκριμένων προσώπων και στην ευημερία δημοσίων εταιρειών· και, στ' αλήθεια, ολόκληρος ο ανθρώπινος βίος κατά κάποιο τρόπο εξαρτάται από τέτοια τυχαία γεγονότα. ΄Ενα ον, συνεπώς, που γνωρίζει τα μυστικά ελατήρια του σύμπαντος θα μπορούσε εύκολα, διαμέσου επιμέρους θελήσεων, να στρέψει όλα αυτά τα τυχαία προς όφελος της ανθρωπότητας και να καταστήσει ευτυχισμένο όλο τον κόσμο χωρίς να αποκαλύψει τον εαυτό του σ' οποιοδήποτε εγχείρημα. ΄Ενας στόλος, του οποίου οι σκοποί θα ήταν σωστικοί για την κοινωνία, θα μπορούσε να συναντά πάντα έναν ούριο άνεμο· οι καλοί ηγεμόνες να απολαμβάνουν πλήρη υγεία και μακροζωία· τα πρόσωπα που γεννήθηκαν σε θέσεις ισχύος και εξουσίας να διαπλάσσονται με καλό χαρακτήρα και αγαθές προθέσεις. Μερικά παρόμοια γεγονότα σαν κι αυτά, καθοδηγούμενα με τάξη και σοφία, θα άλλαζαν την όψη του κόσμου κι ωστόσο δεν θα φαίνονταν να ενοχλούν την πορεία της φύσεως ούτε θα συνέχεαν την ανθρώπινη συμπεριφορά περισσότερο απ' ό,τι η παρούσα οικονομία των πραγμάτων, στην οποία τα αίτια είναι κρυφά, και μεταβαλλόμενα και σύνθετα. Κάποια ελαφρά αγγίγματα στο μυαλό του Καλιγούλα κατά την παιδική του ηλικία, θα μπορούσαν να τον είχαν μεταβάλει σε έναν Τραϊανό· ένα κύμα κάπως υψηλότερο από τα άλλα, θάβοντας τον Καίσαρα και την τύχη του στο βάθος του ωκεανού θα μπορούσε να επαναφέρει την ελευθερία σε ένα μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας. Είναι δυνατόν να υπάρχουν, όσο μπορούμε να σκεφτούμε, σοβαροί λόγοι για τους οποίους η Πρόνοια δεν επεμβαίνει με αυτό τον τρόπο· αλλά είναι άγνωστοι σε μας· κι αν η απλή υπόθεση πως τέτοιοι λόγοι υπάρχουν μπορεί να είναι επαρκής για τη διάσωση του συμπεράσματος που αφορά στις θείες ιδιότητες, ωστόσο ασφαλώς ποτέ δεν μπορεί να επαρκέσει για να θεμελιωθεί αυτό το συμπέρασμα.
Εάν τα πάντα στο σύμπαν καθοδηγούνται από γενικούς νόμους και αν τα ζώα έχουν κατασκευασθεί επιδεκτικά πόνου, φαίνεται σχεδόν αδύνατο να μην δημιουργείται κάποιο κακό κατά τις διάφορες συγκρούσεις της ύλης και τις διάφορες συνέργειες και αντιθέσεις των γενικών νόμων. Αλλά τούτο το κακό θα ήταν πολύ σπάνιο εάν δεν υπήρχε η τρίτη περίπτωση, που προσφέρθηκα να αναφέρω, δηλαδή η μεγάλη λιτότητα με την οποία όλες οι δυνατότητες και λειτουργίες έχουν διανεμηθεί σε κάθε επιμέρους ον. Τα όργανα και οι ικανότητες όλων των ζώων είναι τόσο καλά συναρμολογημένα και τόσο ταριάζουν με τη διατήρησή τους ώστε, όσο μακριά φτάνει η ιστορία ή η παράδοση, δεν φαίνεται να υπάρχει ούτε ένα μοναδικό είδος, που να έχει ήδη εξαφανιστεί στο σύμπαν. Το κάθε ζώο έχει τα απαιτούμενα χαρίσματα αλλ' αυτά τα χαρίσματα του δίνονται με τόσο σχολαστική οικονομία, ώστε κάθε σημαντική μείωση πρέπει να καταστρέφει τελείως το πλάσμα αυτό. Οποτεδήποτε μια δυνατότητα αυξάνει, υπάρχει μια αναλογική ελάττωση στις άλλες. Ζώα που υπερβάλλουν στην ταχύτητα συχνά υστερούν σε δύναμη. Αυτά που κατέχουν και τα δύο είτε είναι ατελή σε κάποιες από τις αισθήσεις τους είτε καταπιέζονται από τις πιο επίμονες ανάγκες. Το ανθρώπινο είδος, η κύρια υπεροχή του οποίου είναι ο λόγος και η νοημοσύνη, είναι απ' όλα τα άλλα το ενδεέστερο και το πιο λειψό ως προς τα σωματικά προτερήματα· χωρίς ενδύματα, χωρίς όπλα, χωρίς τροφή, χωρίς κατοικία, χωρίς καμιά ευκολία στη ζωή εκτός από αυτές που οφείλει στη δική του δεξιοτεχνία και δραστηριότητα. Με δυο λόγια, η φύση φαίνεται να έχει επιτελέσει έναν ακριβή υπολογισμό σχετικά με τις ανάγκες των δημιουργημάτων της και σαν ένας άτεγκτος αυθέντης τους διέθεσε μόνο λίγο παραπάνω δυνατότητες και χαρίσματα απ' όσα είναι αυστηρά αναγκαία για την κάλυψη αυτών των αναγκών. ΄Ενας επιεικής γονιός θα τους επιδαψίλευε μια μεγάλη ποσότητα, σε τρόπον ώστε να τα προφυλάξει από ατυχήματα και να εξασφαλίσει την ευτυχία και την ευημερία του δημιουργήματός του στην πιο ατυχή σύμπτωση των περιστάσεων. Κάθε οδός της ζωής δεν θα ήταν έτσι περιτριγυρισμένη με γκρεμούς, που κάνουν την παραμικρή απόκλιση από την ορθή οδό, από λάθος ή από ανάγκη, να μας περιαγάγει στη δυστυχία και την καταστροφή. Κάποιο περίσσευμα, κάποιο κεφάλαιο θα είχαν προσφερθεί για να εξασφαλίσουν την ευτυχία μας· ούτε και οι δυνατότητες και οι ανάγκες θα συναρμοζόντουσαν με μια τόσο άτεγκτη οικονομία. Ο Δημιουργός της Φύσεως είναι ασύλληπτα ισχυρός· η δύναμή του υποτίθεται μεγάλη, αν όχι συνολικά ανεξάντλητη· ούτε υπάρχει οποιοσδήποτε λόγος, όσο μπορούμε να κρίνουμε, που να τον υποχρεώνει στην τήρηση αυτής της αυστηρής λιτότητας προς τα πλάσματά του. Θα ήταν προτιμότερο, εάν οι δυνάμεις του ήσαν εξαιρετικά περιορισμένες, να είχε δημιουργήσει λιγότερα ζώα και να τα είχε προικίσει με περισσότερες ιδιότητες για την ευτυχία και την επιβίωσή τους. Ποτέ δεν θεωρείται συνετός ο κατασκευαστής εκείνος που αναλαμβάνει την εκτέλεση ενός σχεδίου πέραν απ' αυτό που τα υλικά του θα του επιτρέψουν να ολοκληρώσει.
Για να θεραπευθούν τα περισσότερα κακά της ανθρώπινης ζωής, δεν ζητώ να είχε ο άνθρωπος τα φτερά του αητού, την ταχύτητα του ελαφιού, τη δύναμη του βοδιού, τους βραχίονες του λιονταριού, τις διαστάσεις του κροκοδείλου ή του ρινόκερου· πολύ λιγότερο απαιτώ την οξύνοια ενός αγγέλου ή ενός χερουβείμ. Αρκούμαι σε μια αύξηση, σε μια μόνη δύναμη ή ικανότητα της ψυχής του. Ας προικισθεί με μια μεγαλύτερη έφεση προς την εργασία και το μόχθο, μιαν εντονότερη ανάπαλση και δραστηριότητα του νου, μια σταθερότερη κλίση προς τη δραστηριότητα και την αφοσίωση σ' αυτό που κάνει. Ας αποκτήσει ολόκληρο το είδος από φυσικού μια όμοια επιμέλεια μ' αυτή που πολλά άτομα είναι ικανά να κατακτήσουν διαμέσου της συνήθειας και της περισυλλογής και οι πιο ευεργετικές συνέπειες, χωρίς καμιά μείξη κακού θα είναι το άμεσο και αναγκαίο αποτέλεσμα αυτής της προικοδοτήσεως. ΄Ολα σχεδόν τα ηθικά, καθώς και τα φυσικά κακά της ανθρώπινης ζωής προέρχονται από την οκνηρία κι αν το είδος μας ήταν απαλλαγμένο στην πρωταρχική σύσταση της υφής του από τούτο το ελάττωμα ή την αναπηρία, θα ακολουθούσαν παρευθύς η τέλεια καλλιέργεια της ζωής, η βελτίωση των τεχνών και της βιοτεχνίας, η επακριβής εκτέλεση κάθε λειτουργήματος και καθήκοντος· κι οι άνθρωποι θα φτάσουν αμέσως αυτή την κατάσταση της κοινωνίας, που τόσο ατελώς επιτυγχάνει και η καλύτερα οργανωμένη κυβέρνηση ακόμα. Αλλά μια που η φιλοπονία είναι μια δύναμη, και η πολυτιμότερη όλων, η φύση φαίνεται αποφασισμένη, σε αρμονία με τις συνηθισμένες της αρχές, να την δίνει στους ανθρώπους μ' ένα πολύ φειδωλό χέρι και μάλλον να τιμωρεί κάποιον αυστηρά για την έλλειψή της, παρά να τον ανταμείβει για τα επιτεύγματά του. Τον έχει έτσι σχεδιάσει, ώστε τίποτε παρά μόνο η πιο βίαιη ανάγκη μπορεί να τον υποχρεώσει να εργασθεί και χρησιμοποιεί όλες τις άλλες του ανάγκες για να υπερπηδήσει, τουλάχιστο εν μέρει, την έλλειψη ευσυνειδησίας και να τον προικίσει με κάποια μερίδα μιας ιδιότητας της οποίας εθεώρησε αρμόζον από φυσικού να τον αποστερήσει. Αυτό που ζητούμε εδώ μπορεί να ομολογηθεί ταπεινό και συνεπώς τόσο λογικότερο. Εάν ζητούσαμε την επιδαψίλευση ανώτερης κατανοήσεως και κρίσεως, μιας λεπτότερης αισθήσεως του ωραίου, μιας λεπτότερης ευαισθησίας στην καλοκαγαθία και την ομορφιά, θα ήταν δυνατό να μας έλεγαν ότι τείνουμε ασεβώς να διαρρήξουμε την τάξη της φύσεως, ότι επιθυμούμε να ανυψώσουμε τους εαυτούς μας σε μιαν υψηλότερη τάξη υπάρξεως, ότι τα δώρα τα οποία απαιτούμε, σαν αταίριαστα στη σειρά και την κατάστασή μας, θα ήταν μόνο βλαβερά για μας. Αλλά είναι σκληρό, τολμώ να το επαναλάβω: Είναι σκληρό, όντας τοποθετημένοι σ' έναν κόσμο τόσο γεμάτο από ελλείψεις και ανάγκες, όπου σχεδόν κάθε ον και στοιχείο είτε είναι εχθρός μας είτε μας αρνείται τη συμπαράστασή του, να πρέπει να έχουμε να παλέψουμε με τον ίδιο μας τον χαρακτήρα και να είμαστε αποστερημένοι απ' αυτή την ιδιότητα που μόνη μπορεί να πολεμήσει ενάντια σ' αυτά τα πολλαπλά κακά
Η τέταρτη προϋπόθεση, από την οποία εξαρτάται η αθλιότητα και το κακό του σύμπαντος, είναι η ελλιπής δεξιοτεχνία όλων των αιτίων και των αρχών της μεγάλης μηχανής της φύσεως. Πρέπει να αναγνωρισθεί ότι υπάρχουν λίγα μέρη του σύμπαντος που δεν φαίνονται να υπηρετούν ένα σκοπό και η αφαίρεση των οποίων δεν θα δημιουργούσε μιαν εμφανή έλλειψη και ακαταστασία στο σύνολο. Τα μέρη συναρτώνται μεταξύ τους και δεν είναι δυνατό να αγγίξουμε το ένα χωρίς να θιγούν τα υπόλοιπα σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό. Αλλά πρέπει να παρατηρήσουμε συγχρόνως ότι κανένα από αυτά τα μέρη ή απ' αυτές τις αρχές, οσοδήποτε χρήσιμα κι αν είναι, δεν είναι τόσο συναρμοσμένο με τόση ακρίβεια, ώστε να παραμένει αυστηρά στο εσωτερικό των ορίων, στα οποία συνίσταται η χρησιμότητά του· αλλά είναι όλα ανεξαιρέτως επιρρεπή, σε κάθε ευκαιρία, να διαφύγουν προς το ένα ή το άλλο άκρο. Θα φανταζόταν κανείς ότι από αυτή τη μεγάλη παραγωγή λείπει το τελευταίο χέρι του κατασκευαστή, έτσι που λείπει από κάθε μέρος της το τελείωμα, και τόσο χονδροειδείς που είναι οι πινελιές με τις οποίες έχει εκτελεσθεί. ΄Ετσι, για παράδειγμα, οι άνεμοι χρειάζονται για την κυκλοφορία των ατμών πάνω στην επιφάνεια της γήινης σφαίρας και για να βοηθούν τους ανθρώπους στη ναυσιπλοΐα, αλλά πόσο συχνά, όταν μετατρέπονται σε θύελλες και ανεμοστροβίλους, δεν γίνοται βλαβεροί; Οι βροχές είναι αναγκαίες για την τροφή όλων των φυτών και των ζώων στη γη, αλλά πόσο συχνά δεν λείπουν και πόσο συχνά δεν είναι υπέρμετρες; Η θερμοκρασία είναι χρειαζούμενη σε κάθε ζωή και χλωρίδα, αλλά δεν βρίσκεται πάντοτε στις απαιτούμενες αναλογίες. Από το κράμα και τις εκκρίσεις των χυμών και των υγρών του σώματος εξαρτώνται η υγεία και η ευδαιμονία του ζώου· αλλά τα μέρη δεν εκτελούν με κανονικότητα την ιδιάζουσα λειτουργία τους. Τί χρησιμότερο απ' όλα τα απάθη του νου, τη φιλοδοξία, τη ματαιοξία, τον έρωτα, τον θυμό; Αλλά πόσο συχνά δεν αποχαλινώνονται και δεν προκαλούν τις μεγαλύτερες αναστατώσεις στην κοινωνία; Τίποτε δεν είναι τόσο ωφέλιμο στο σύμπαν όσο αυτό που συχνά γίνεται βλαβερό με την υπερβολή ή την έλλειψή του· και η φύση δεν προφυλάσσει με τη απαιτούμενη ακρίβεια από την αταξία και τη σύγχυση. Η έλλειψη κανονικότητας μπορεί να μην είναι ποτέ τόσο μεγάλη που να καταστρέψει ένα είδος, αλλά είναι συχνά επαρκής για να σπρώξει τα άτομα στην καταστροφή και τη δυστυχία.
Από τη συνάντηση αυτών των τεσσάρων προϋποθέσεων εξαρτάται όλο ή το μεγαλύτερο μέρος του φυσικού κακού. Αν ήταν όλα τα ζωντανά δημιουργήματα αναίσθητα στον πόνο ή εάν ο κόσμος διοικείτο από επιμέρους θελήσεις, ποτέ το κακό δεν θα μπορούσε να βρει τρόπο να εισβάλει στο σύμπαν· και αν τα ζώα ήσαν προικισμένα με μια πλατιά προμήθεια δυνατοτήτων και προσόντων, περ' από αυτά που απαιτεί η στενή ανάγκη, ή αν τα διάφορα αίτια και οι αρχές του σύμπαντος ήταν τόσο επακριβώς τοποθετημένα ώστε να διαφυλάσσουν πάντα τη σωστή κράση και το μέτρο, θα υπήρχε πολύ λιγότερο κακό, σε σύγκριση με αυτό που αισθανόμαστε τώρα. Τί λοιπόν θα κρίνουμε σε αυτή την περίπτωση; Θα πούμε ότι αυτές οι προϋποθέσεις δεν είναι αναγκαίες, και πως θα ήταν εύκολα δυνατό να είχαν μεταβληθεί κατά την κατασκευή του σύμπαντος; Αυτή η απόφανση φαίνεται πολύ αλαζονική για τόσο τυφλά και αμαθή πλάσματα. Ας είμαστε πιο ταπεινοί στα συμπεράσματά μας. Ας αναγνωρίσουμε ότι αν η αγαθότητα του θεού (εννοώ μια καλοσύνη σαν την ανθρώπινη) μπορούσε να θεμελιωθεί σε όποιους ανεκτούς a priori λόγους, αυτά τα φαινόμενα, οσοδήποτε διεστραμμένα, δεν θα ήταν επαρκή για να την ανατρέψουν, αλλά θα ήταν δυνατό μ' ευκολία, κατά κάποιον άγνωστο τρόπο, να συμφιλιωθούν μαζί της. Αλλ' ας αποφανθούμε επίσης ότι, μια που αυτή η αγαθότητα δεν είναι εκ των προτέρων θεμελιωμένη, αλλά πρέπει να εξαχθεί από τα φαινόμενα, οι βάσεις για μια παρόμοια επαγωγή μας λείπουν, όταν υπάρχουν τόσα κακά στον κόσμο κι ενώ αυτά τα κακά θα μπορούσαν να είχαν θεραπευθεί με τόση ευκολία, στο μέτρο που επιτρέπεται η ανθρώπινη διάνοια να κρίνει σε παρόμοια θέματα. Είμαι επαρκώς σκεπτικιστής για να παραδεχθώ ότι αυτά τα κακά φαινόμενα, παρ' όλους τους διαλογισμούς μου, μπορεί να συμβιβάζονται με τέτοιες ιδιότητες του θεού σαν αυτές που υποθέτετε· αλλ'ασφαλώς ποτέ δεν μπορούν να τις αποδείξουν. ΄Ενα τέτοιο συμπέρασμα, σαν αυτό που θέλετε να συναγάγετε, δεν μπορεί να είναι το αποτέλεσμα σκεπτικισμού, αλλά πρέπει να προέρχεται από τα φαινόμενα και από την εμπιστοσύνη μας στους συλλογισμούς, που μας υπαγορεύουν αυτά τα φαινόμενα.
Κοιτάξτε αυτό το σύμπαν γύρω σας. Τι απέραντη πληθώρα όντων, εμψύχων και οργανωμένων, νοημόνων και δρώντων! Θαυμάστε αυτή την καταπληκτική ποικιλία και γονιμότητα. Αλλά δείτε από λίγο πιο κοντά τις ζωντανές υπάρξεις, τα μόνα άξια παρατηρήσεως όντα. Τόσο εχθρικά και καταστρεπτικά το ένα για το άλλο! Τόσο ανεπαρκή όλα τους για την ίδια τους την ευτυχία! Τόσο αξιοκαταφρόνητα ή μισητά στον παρατηρητή! Το σύνολο δεν παρουσιάζει τίποτε άλλο από την ιδέα μιας τυφλής φύσεως, διαποτισμένης από μια μεγάλη ζωοποιούσα αρχή, που εξάγει από τον κόλπο της χωρίς διάκριση ή γονική στοργή τα ακρωτηριασμένα και εκτρωματικά τέκνα της.
Στο σημείο αυτό το μανιχαϊκό σύστημα προβάλλει σαν η σωστή υπόθεση για τη λύση της δυσκολίας και, αναμφισβήτητα από κάποιες πλευρές, είναι πολύ ευλογοφανές και έχει μεγαλύτερη πιθανότητα από την κοινή υπόθεση, προσφέροντας μια εύλογη περιγραφή του περίεργου μείγματος καλού και κακού που βλέπουμε στη ζωή. Αλλά, από την άλλη, αν εξετάσουμε την τέλεια ομοιομορφία και συμφωνία των μερών του σύμπαντος, δεν θα ανακαλύψουμε σ' αυτό κανένα ίχνος διαμάχης μεταξύ ενός μοχθηρού κι ενός αγαθού όντος. Υπάρχει αλήθεια μια αντίθεση πόνων και απολαύσεων στις αισθήσεις των ελλόγων πλασμάτων, αλλά όλες οι λειτουργίες της φύσεως δεν προωθούνται μέσω της αντιθέσεως των αρχών του θερμού και του ψυχρού, του υγρού και του ξηρού, του ελαφρού και του βαρέος; Το πραγματικό συμπέρασμα είναι ότι η πρωταρχική πηγή όλων των πραγμάτων είναι τελείως αδιάφορη σ' όλες αυτές τις αρχές και δεν αποδίδει μεγαλύτερη σημασία στο καλό αντί του κακού απ' όση στο θερμό αντί του ψυχρού ή στην ξηρασία αντί της υγρασίας ή στο ελαφρύ αντί του βαρέος.
Τέσσερες υποθέσεις είναι δυνατό να σχηματισθούν σχετικά με τα πρώτα αίτια του σύμπαντος! ΄Οτι είναι προικισμένα με τέλεια αγαθότητα, ότι περιέχουν τέλεια πονηρία, ότι είναι αντίθετα και περιέχουν τόσο αγαθότητα όσο και πονηρία, ότι δεν έχουν ούτε αγαθότητα ούτε πονηρία. Μεικτά φαινόμενα δεν μπορούν να αποδείξουν τις δύο πρώτες αμιγείς αρχές. Και η ομοιομορφία και η σταθερότητα των γενικών νόμων φαίνεται να αντιτίθενται στην τρίτη. Η τέταρτη, συνεπώς, φαίνεται από μακριά η πιο πιθανή.
Ό,τι είπα σχετικά με το φυσικό κακό θα ισχύσει και για το ηθικό κακό με μικρή ή και καθόλου παραλλαγή· και δεν έχουμε περισσότερους λόγους να συμπεράνουμε ότι η ευθύτητα του Υπερτάτου ΄Οντος ομοιάζει στην ανθρώπινη ευθύτητα περισσότερο απ' ό,τι η καλοκαγαθία του ομοιάζει την ανθρώπινη. ΄Οχι, θα πρέπει να σκεφτούμε ότι είμαστε περισσότερο δικαιολογημένοι ακόμα να αποκλείσουμε απ' αυτό τα ηθικά συναισθήματα, όπως εμείς τα συναισθανόμαστε, μια που το ηθικό κακό, σύμφωνα με τη γνώμη πολλών, είναι πολύ επικρατέστερο του ηθικού καλού απ' ό,τι το φυσικό κακό του φυσικού καλού.
Αλλά, έστω και αν τούτο δεν θα 'πρεπε να γίνει αποδεκτό και παρόλο που το αγαθό, που βρίσκεται στην ανθρωπότητα θα 'πρεπε να αναγνωρισθεί σαν κατά πολύ υπέρτερο του κακού, ωστόσο όσο θα υπάρχει το παραμικρό κακό στο σύμπαν, η ερμηνεία της υπάρξεώς του θα προκαλεί πολύ μεγάλη απορία σε σας τους ανθρωπομορφιστές. Πρέπει να καθορίσετε μια αιτία γι' αυτό, χωρίς να ανατρέξετε στην πρώτη αιτία. Αλλ' αφού κάθε αποτέλεσμα πρέπει να έχει μια αιτία και αυτή η αιτία μιαν άλλη, είτε οφείλετε να συνεχίσετε την ακολουθία in infinitum ή να αρκεστείτε σ' αυτή την πρωταρχική αρχή, που είναι η τελευταία αιτία όλων των πραγμάτων...
- Στάσου! Στάσου! Φώναξε ο Δημέας. Προς τα πού σε ωθεί η φαντασία σου; Προσεχώρησα σε συμμαχία μαζί σου για να αποδείξω το ακατανόητο της θείας φύσεως και να ανασκευάσω τις αρχές του Κλεάνθη, που θα ήθελε να μετρήσει τα πάντα με ανθρώπινα μέτρα και σταθμά. Αλλά σε ευρίσκω τώρα να εισέρχεσαι σ' όλους τους τόπους των μεγαλύτερων ελευθεριαζόντων και απίστων και να προδίδεις αυτό τον ιερό σκοπό που φαινομενικά προσεταιρίσθηκες. Είσαι λοιπόν, κρυφίως, ένας εχθρός πιο επικίνδυνος από τον ίδιο τον Κλεάνθη;
Και συ τόσο καθυστέρησες να το αντιληφθείς; απάντησε ο Κλεάνθης. Πίστεψέ με Δημέα, ο φίλος σου Φίλων εξαρχής διασκέδαζε σε βάρος και των δυο μας και πρέπει να ομολογηθεί ότι η άκριτη συλλογιστική της κοινότυπης θεολογίας μας του έδωσε μια πολύ καλή λαβή για γελοιοποίηση. Η ολοκληρωτική αδυναμία του ανθρώπινου λόγου, η απόλυτη ακατανοησία της θείας φύσεως, η μεγάλη και καθολική δυστυχία κι η ακόμη μεγαλύτερη κακοήθεια των ανθρώπων, τούτοι είναι περίεργοι τόποι ασφαλώς για να τους ενασμενίζονται με αγάπη οι ορθόδοξοι ιεροκήρυκες και διδάσκαλοι. Σε εποχές ηλιθιότητας και αγνοίας, πράγματι, αυτές οι αρχές μπορεί να υιοθετηθούν με ασφάλεια κι ίσως καμιά άποψη των πραγμάτων δεν είναι καταλληλότερη για να προαγάγουν την πρόληψη απ' αυτή που ενθαρρύνει την τυφλή κατάπληξη, τη δυσπιστία και τη μελαγχολία της ανθρωπότητας. Αλλά προς το παρόν...
- Μη ψέγεις τόσο πολύ, παρενέβαλε ο Φίλων, την άγνοια των σεβασμίων αυτών κυρίων. Γνωρίζουν πώς να μεταβάλλουν το ύφος των με τον καιρό. Παλιότερα ήταν ένας εξαιρετικά διαδεδομένος θεολογικός τόπος ο ισχυρισμός ότι ο ανθρώπινος βίος είναι ματαιότητα και δυστυχία και η υπερβολή όλων των δεινών και των πόνων που συνιστούν τη μοίρα των ανθρώπων. Αλλά τα τελευταία χρόνια βρίσκουμε πως οι ιερωμένοι αρχίζουν να υποχωρούν από αυτή τη θέση και να επιμένουν, αν και ακόμη με κάποιο δισταγμό, ότι υπάρχουν περισσότερα καλά από κακά, περισσότερες απολαύσεις από πόνους, ακόμη και σ' αυτό τον βίο. ΄Οταν η θρησκεία στηριζόταν εξολοκλήρου πάνω στον χαρακτήρα και τη μορφωση, θεωρείτο πρόσφορο να ενθαρρύνεται η μελαγχολία, αφού πραγματικά ποτέ η ανθρωπότητα δεν στρέφεται προς τις ανώτερες δυνάμεις τόσο πρόθυμα όπως όταν βρίσκεται σ' αυτή την κατάσταση. Αλλ' αφού οι άνθρωποι έχουν τώρα μάθει να σχηματίζουν αρχές και να συμπεραίνουν συνέπειες, είναι αναγκαίο η θρησκεία να αλλάξει όπλα και να χρησμοποιούνται τέτοια επιχειρήματα που να αντέχουν τουλάχιστον σε κάποιον έλεγχο και εξέταση. Τούτη η παραλλαγή είναι η ίδια (και από τις ίδιες αιτίες) μ' αυτή που παρατήρησα προηγουμένως σε σχέση με το σκεπτικισμό.
Έτσι ο Φίλων εξακολούθησε μέχρι τέλους στο πνεύμα της αντιθέσεώς του, και τον έλεγχο των κατεστημένων γνωμών. Αλλά μπόρεσα να παρατηρήσω ότι ο Δημέας διόλου δεν εξετίμησε το τελευταίο μέρος του λόγου και βρήκε ευκαιρία, μετά από λίγο, με τη μια ή την άλλη δικαιολογία, να εγκαταλείψει τη συντροφιά.


Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου