Translate

Δευτέρα, 27 Ιουνίου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Μέρος II/Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία

Στη φωτογραφία εικονίζεται ο Ντέιβιντ Χιουμ.
Ντέιβιντ Χιουμ
 

I

Όπου ο Δημέας μεταφέρει τη συζήτηση από το θέμα της υπάρξεως σ' αυτό της φύσεως του θεού και ο σκεπτικισμός του Φίλωνος συμμαχεί με το θεολογικό αποφατισμό του Δημέα

-- Οφείλω να ομολογήσω, Κλεάνθη, είπε ο Δημέας, ότι τίποτε δεν μπορεί να με εκπλήξει παραπάνω από το φως, κάτω από το οποίο έχεις όλη την ώρα τοποθετήσει αυτή τη συζήτηση. Από την όλη κατεύθυνση της ομιλίας σου θα νόμιζε κανείς ότι υπεστήριζες την ύπαρξη του Θεού εναντια στις μωρολογίες των αθεϊστών και των απίστων· και αναγκάσθηκες να γίνεις ένας πρωταθλητής γι' αυτή τη θεμελιώδη αρχή κάθε θρησκείας. Αλλά τούτο, ελπίζω, δεν είναι κατά κανένα τρόπο το θέμα μεταξύ μας. Ουδείς άνθρωπος, ουδείς άνθρωπος, τουλάχιστο με κοινό νου, είμαι πεπεισμένος, αμφέβαλε ποτέ σοβαρά για μιαν αλήθεια τόσο βέβαιη και αυταπόδεικτη. Το ερώτημα δεν είναι σχετικά με την ΥΠΑΡΞΗ, αλλά με τη ΦΥΣΗ του ΘΕΟΥ. Αυτή, ισχυρίζομαι, λόγω των αναπηριών της ανθρώπινης νοήσεως, πως είναι ολοκληρωτικώς ακατανόητη και άγνωστη σε μας. Η ουσία αυτού του ανωτάτου πνεύματος, τα ιδιώματά του, ο τρόπος υπάρξεώς του, η ίδια η φύση της διαρκειάς του· αυτά και κάθε λεπτομέρεια που αναφέρεται σε ένα τόσο θεϊκό ον είναι μυστηριώδη για τους ανθρώπους. Πεπερασμένα, ασθενή και τυφλά δημιουργήματα, οφείλουμε να ταπεινώνουμε τους εαυτούς μας μπροστά στη μεγαλοπρεπή παρουσία του και, έχοντας συνείδηση της αδυναμίας μας, να λατρεύουμε σιωπηλά τις απέραντες τελειότητές του, που οφθαλμός δεν είδε, αφτί δεν άκουσε κι ούτε εισήλθε ποτέ στο εσωτερικό της καρδιάς του ανθρώπου η επιθυμία να τα συλλάβει. Βαθύ νέφος τα κρύβει από την ανθρώπινη περιέργεια: Είναι βεβήλωση η προσπάθεια διεισδύσεως σ' αυτούς τους ιερούς γνόφους· και δίπλα στην ασεβεια που είναι η άρνηση της υπάρξεως του θεού, υπάρχει η αστόχαστη τόλμη με την οποία κάποιοι περιεργάζονται τη φύση του και την ουσία του, τους βαθμούς και τις ιδιοτητές του.
Αλλά για να μη νομίσεις ότι η ευσέβειά μου έχει υπερνικήσει τη φιλοσοφία μου, θα στηρίξω τη γνώμη μου, εάν χρειάζεται οποιοδήποτε στήριγμα, από μια πολύ μεγάλη αυθεντία. Θα μπορούσα να αναφέρω όλους σχεδόν τους θεολόγους από την απαρχή του Χριστιανισμού, που πραγματευθηκαν ποτέ αυτό ή οποιοδήποτε άλλο θεολογικό θέμα. Αλλά, θα περιορισθώ, προς το παρόν, σε κάποιον εξίσου ένδοξο για την ευσεβειά του όσο και για τη φιλοσοφία του. Πρόκειται για τον πατέρα Μαλμπράνς, που, όπως θυμάμαι, έτσι εκφράσθηκε: «Δεν πρέπει κανείς να αποκαλεί το θεό πνεύμα, προκειμένου να εκφράσει θετικώς το είναι του τόσο, όσο προκειμένου να δηλώσει ότι δεν είναι ύλη. Είναι ένα απέραντα τέλειο ον. Περί τούτου δεν αμφιβάλλουμε. Αλλά με τον ίδιο τρόπο όπως πρέπει να μην φανταζόμαστε, ακόμα κι αν τον υποθέτουμε σωματικό, ότι είναι ενδεδυμένος με ανθρώπινο σώμα, όπως ισχυρίζονται οι ανθρωπομορφιστές, με το πρόσχημα ότι αυτή η μορφή είναι η πιο τέλεια, έτσι εξίσου δεν πρέπει να φανταζόμαστε ότι το πνεύμα του θεού έχει ανθρώπινες ιδέες ή την οποιαδήποτε ομοιότητα προς το πνεύμα μας με το πρόσχημα ότι δεν γνωρίζουμε τίποτε τελειότερο από έναν ανθρώπινο νου. Οφείλουμε μάλλον να πιστεύουμε ότι όπως περιλαμβάνει τις τελειότητες της ύλης χωρίς να είναι υλικός... περιλαμβάνει επίσης τις τελειότητες των δημιουργημένων πνευμάτων, χωρίς να είναι πνεύμα, με τον τρόπο που εμείς αντιλαμβανόμαστε το πνεύμα: ΄Οτι το αληθινό του όνομα είναι ο Ων, ή, με άλλα λόγια, το Ον χωρίς περιορισμό, το ΄Ολο Ον, το απείρως και καθόλου Ον».
-- Μετά από μια τόσο μεγάλη αυθεντία, Δημέα, απάντησε ο Φίλων, σαν αυτή που παρουσίασες και μια χιλιάδα ακόμη που θα μπορούσες να παρουσιάσεις, θα μου φαινόταν γελοίο να προσθέσω πως το αισθάνομαι εγώ ή να εκφράσω την επιδοκιμασία μου για την διδαχή σου. Αλλά ασφαλώς, όπου λογικοί άνθρωποι πραγματεύονται αυτά τα θέματα, το ερώτημα ποτέ δεν μπορεί να είναι σχετικά με την ύπαρξη, αλλά μόνο με τη φύση της θεότητας. Η πρώτη αλήθεια, όπως τόσο καλά παρατηρείς, είναι αναμφισβήτητη και αυταποδεικνυόμενη. Τίποτε δεν υπάρχει χωρίς μιαν αιτία· και την πρωταρχική αιτία αυτού του σύμπαντος (ό,τι και να είναι) αποκαλούμε ΘΕΟ· και ευσεβώς του αποδίδουμε κάθε είδος τελειότητας. ΄Οποιος διστάζει ως προς αυτή τη θεμελιώδη αλήθεια, αξίζει κάθε τιμωρία που μπορεί να επιβληθεί μεταξύ φιλοσόφων, δηλαδή τη μεγαλύτερη γελοιοποίηση, περιφρόνηση και αποδοκιμασία. Αλλά, όπως κάθε τελειότητα είναι εντελώς σχετική, ποτέ δεν πρέπει να φαντασθούμε πως κατανοούμε τα κατηγορήματα αυτού του θείου ΄Οντος ή να υποθέσουμε ότι οι τελειότητές του έχουν οποιαδήποτε αναλογία ή ομοιότητα με τις τελειότητες ενός ανθρώπινου όντος. Σοφία, σκέψη, σχέδιο, γνώση· τούτα ορθώς του τα αποδίδουμε· διότι αυτές οι λέξεις τιμούνται μεταξύ των ανθρώπων, και δεν έχουμε άλλη γλώσσα ή άλλες συλλήψεις με τις οποίες να μπορούμε να εκφράσουμε τη λατρεία μας γι' αυτόν. Αλλά ας προσέξουμε να μη νομίσουμε ότι οι ιδέες μας καθ' οιονδήποτε τρόπο αντιστοιχούν στις τελειότητές του ή ότι τα κατηγορήματά του έχουν οποιαδήποτε ομοιότητα με τις ιδιότητες που βρίσκονται μεταξύ ανθρώπων. Είναι απέραντα ανώτερος από την περιορισμένη άποψή μας και κατανόησή μας· και είναι περισσότερο το αντικείμενο λατρείας στο ναό, παρά αντιλογίας στις σχολές.
Πραγματικά, Κλεάνθη, συνέχισε, δεν χρειάζεται να καταφεύγουμε σ' αυτό τον προσποιητό σκεπτικισμό, που τόσο σου απαρέσκει, για να φθάσουμε σ' αυτή τη θέση. Οι ιδέες μας δεν εκτείνονται πέρα από την εμπειρία μας: Δεν έχουμε εμπειρία θείων κατηγορημάτων και λειτουργιών. Δεν χρειάζεται να ολοκληρώσω το συλλογισμό μου: Μπορείς ο ίδιος να βγάλεις το συμπέρασμα. Και χαίρομαι (και ελπίζω και εσύ το ίδιο) που ορθός διαλογισμός και στέρεη πίστη συντείνουν εδώ στο ίδιο συμπέρασμα και από κοινού καταδεικνύουν την αξιολάτρευτα μυστηριώδη και ακατανόητη φύση του Υπερτάτου ΄Οντος.

II

Όπου ο Κλεάνθης ισχυρίζεται ότι υπάρχει μια a posteriori αναλογική γνώση του θεού και ο Δημέας ανακαλύπτει ότι ο σκεπτικισμός μπορεί να είναι ένας πολύ κακός σύμμαχος

-- Για να μην χάνουμε καιρό με περιφράσεις, είπε ο Κλεάνθης, απευθυνόμενος στο Δημέα, κι ακόμη λιγότερο απαντώντας στις ευσεβείς ρητορείες του Φίλωνος, θα εξηγήσω με συντομία πώς αντιλαμβάνομαι τούτο το θέμα. Κοίταξε γύρω τον κόσμο: Θεώρησε το σύνολο και κάθε μέρος του· θα βρεις ότι δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια μεγάλη μηχανή, υποδιαιρούμενη σε έναν απέραντο αριθμό μικροτέρων μηχανών, που κι αυτές επίσης αποδέχονται υποδιαιρέσεις σε έναν βαθμό πέραν εκείνου που οι ανθρώπινες αισθήσεις και ικανότητες μπορούν να ανιχνεύσουν και να ερμηνεύσουν. ΄Ολες αυτές οι ποικίλες μηχανές, κι ακόμη και τα μικρότερα μέρη τους, είναι συναρμολογημένες η μια με την άλλη με μιαν ακρίβεια που υποχρεώνει σε θαυμασμό όλους τους ανθρώπους όσοι ποτέ τις εξέτασαν. Η αξιοσημείωτη προσαρμογή των μέσων προς τους σκοπούς, μέσα σ' όλη τη φύση, μοιάζει επακριβώς, αν και υπερβαίνει κατά πολύ, τα προϊόντα της ανθρώπινης επινοητικότητας, του ανθρώπινου σχεδιασμού, της σκέψεως, σοφίας, και ευφυΐας. Εφόσον λοιπόν τα αποτελέσματα μοιάζουν μεταξύ τους, οδηγούμαστε στο να συμπεράνουμε, σύμφωνα με όλους τους κανόνες της αναλογίας, ότι τα αίτια επίσης μοιάζουν· και πως ο ποιητής της φύσεως είναι κατά κάποιον τρόπο όμοιος προς τον νου των ανθρώπων, αν και κάτοχος πολύ πλατύτερων ικανοτήτων, ανάλογων προς το μεγαλείο του έργου που έχει επιτελέσει. Μ' αυτό το επιχείρημα a posteriori και μόνο μ' αυτό, αποδεικνύουμε ταυτόχρονα την ύπαρξη μιας θεότητας και την ομοιότητά της προς τον ανθρώπινο νου και διάνοια.
-- Θα μιλήσω τόσο ελεύθερα, Κλεάνθη, είπε ο Δημέας, ώστε να σου πω ότι εξαρχής δεν μπορούσα να επιδοκιμάσω το συμπέρασμά σου σχετικά με την ομοιότητα της θεότητας προς τον άνθρωπο· ακόμη λιγότερο μπορώ να επιδοκιμάσω τα μέσα με τα οποία προσπαθείς να την εδραιώσεις. Πώς! Καμιά απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού! Κανένα αφηρημένο επιχείρημα! Καμιά a priori απόδειξη; Είναι λοιπόν όλα αυτά, στα οποία μέχρι σήμερα έχουν τόσο επιμείνει οι φιλόσοφοι, όλα λάθη και σοφιστείες; Δεν μπορούμε να φθάσουμε μακρύτερα σ' αυτό το θέμα απ' όσο η εμπειρία και η πιθανότητα; Δεν θα πω ότι τούτο συνιστά προδοσία της υποθέσεως της θεότητας, αλλά ασφαλώς, μ' αυτή την προσποιητή ειλικρίνεια, προσφέρεις πλεονεκτήματα στους αθεϊστές, που ποτέ δεν θα κατόρθωναν να αποκτήσουν με τη δύναμη του επιχειρήματος και του διαλογισμού και μόνο.
-- Ο δικός μου κύριος ενδοιασμός σ' αυτό το θέμα, είπε ο Φίλων, δεν είναι τόσο ότι όλα τα θρησκευτικά επιχειρήματα έχουν υπαχθεί από τον Κλεάνθη στην εμπειρία, όσο ότι εμφανίζονται σαν να μην είναι καν τα πιο βέβαια και αναμφίλεκτα αυτού του κατώτερου είδους. ΄Οτι μια πέτρα θα πέσει, ότι η φωτιά θα κάψει, ότι η γη έχει στερεότητα, το έχουμε παρατηρήσει χιλιάδες και χιλιάδες φορές· και όταν οποιαδήποτε περίπτωση παρόμοιας φύσεως παρουσιάζεται, εξάγουμε χωρίς δισταγμό τα συνηθισμένα συμπεράσματα. Η ακριβής ομοιότητα των περιπτώσεων μας δίνει την τέλεια βεβαιότητα ενός παρόμοιου γεγονότος· και δεν επιθυμούμε ούτε ψάχνουμε για μια ισχυρότερη απόδειξη. Αλλά οποτεδήποτε εκφεύγεις κατά το παραμικρό από την ομοιότητα των περιπτώσεων, εξασθενίζεις αντίστοιχα την απόδειξη· και είναι δυνατό να την οδηγήσεις στο τέλος σε μια πολύ ασθενή αναλογία, που αναγνωρισμένα υπόκειται στο λάθος και στην αβεβαιότητα. Αφού έχουμε πειραματισθεί σχετικά με την κυκλοφορία του αίματος στα ανθρώπινα όντα, δεν έχουμε αμφιβολία ότι λαμβάνει χώρα στον Τίτο και στον Μαίβιο. Αλλά από το γεγονός της κυκλοφορίας του στους βατράχους και στους ιχθύες, είναι μόνο μια υπόθεση, αν και ισχυρή, εξ αναλογίας, ότι λαμβάνει χώρα στους ανθρώπους και στα άλλα ζώα. Ο κατ' αναλογία συλλογισμός είναι πολύ ασθενέστερος όταν επάγουμε την κυκλοφορία των χυμών στα χορταρικά από την εμπειρία μας ότι το αίμα κυκλοφορεί στα ζώα· κι αυτοί που βαστικά ακολούθησαν αυτή την αναλογία βρέθηκαν από ακριβέστερα πειράματα να έχουν κάνει λάθος.
Βλέποντας ένα σπίτι, Κλεάνθη, συμπεραίνουμε με τη μεγαλύτερη βεβαιότητα ότι είχε έναν αρχιτέκτονα κι έναν κτίστη· διότι τούτο είναι ακριβώς το είδος του αποτελέσματος που έχουμε την εμπειρία ότι προέρχεται από τούτο το είδος της αιτίας. Αλλά ασφαλώς δεν θα ισχυρισθείς ότι το σύμπαν έχει μια παρόμοια ομοιότητα προς ένα σπίτι, ώστε να μπορούμε με την ίδια βεβαιότητα να επαγάγουμε μια όμοια αιτία ή ότι η αναλογία είναι εδώ πλήρης και τέλεια. Η ανομοιότητα εδώ είναι τόσο εντυπωσιακή, ώστε το περισσότερο το οποίο θα μπορούσες εδώ να αξιώσεις είναι ένα στοίχημα, μια εικασία, μια υπόθεση, σχετικά με μια όμοια αιτία· και το τι αντιμετωπιση θα είχε αυτή η αξίωση στον κόσμο, σ' αφήνω να το αναλογιστείς.
-- Ασφαλώς πολύ κακή, απάντησε ο Κλεάνθης, και δικαίως θα με έψεγαν και θα με απεχθάνονταν, εάν παραδεχόμουν ότι οι αποδείξεις της θεότητας συμποσούνται σε ένα απλό στοίχημα ή μιαν υπόθεση. Αλλά είναι η συνολική προσαρμογή των μέσων προς τους σκοπούς σε ένα σπίτι και στο σύμπαν μια τόσο μικρή ομοιότητα; Η οικονομία των τελικών αιτιών; Η τάξη, διάσταση και οργάνωση του κάθε μέρους; Τα βήματα μιας κλίμακας είναι σαφώς επινοημένα για να τα χρησιμοποιούν τα ανθρώπινα πόδια στην ανάβαση· κι αυτή η επαγωγή είναι βεβαιη και άσφαλτη. Τα ανθρώπινα πόδια έχουν επίσης επινοηθεί για περπάτημα και ανάβαση· κι αυτή η επαγωγή, το δέχομαι, δεν είναι γενικώς τόσο βέβαιη, λόγω της ανομοιότητας που παρατηρείς· αλλά της αξίζει εξ αυτού μόνο η ονομασία της υποθέσεως ή της εικασίας;
-- Δίκαιε Θεέ! Ανέκραξε ο Δημέας, διακόπτοντάς τον, πού βρισκόμαστε; ΄Ενθερμοι υπερασπιστές της θρησκείας να αναγνωρίζουν ότι οι αποδείξεις για τη θεότητα υστερούν σε σχέση με την απόλυτη πειστικότητα! Και συ, Φίλων, στη βοήθεια του οποίου στηριζόμουν για την απόδειξη της αξιολάτρευτης μυστηριακότητας της θείας φύσεως, συμφωνείς με όλες αυτές τις υπερβολικές γνώμες του Κλεάνθους; Διότι τί άλλο όνομα μπορω να τους δώσω; Και γιατί να συγκρατήσω την κριτική μου, όταν τέτοιες αρχές υποστηρίζονται με τέτοια αυθεντία μπροστά σ' ένα τόσο νέο άνθρωπο όσο ο Πάμφιλος;

III

Όπου ο Φίλων στρέφει την a posteriori επιχειρηματολογία κατά του Κλεάνθη και της αρχής της αναλογίας

-- Δεν φαίνεσαι να αντιλαμβάνεσαι, απάντησε ο Φίλων, ότι επιχειρηματολογώ με τον Κλεάνθη με τον δικό του τρόπο· και δείχνοντάς του τις επικίνδυνες συνέπειες των αξιωμάτων του, ελπίζω τουλάχιστο να τον περιστείλω στη γνώμη μας. Αλλ' αυτό που σ' ενοχλεί, παρατηρώ, είναι η παρουσίαση που έκανε ο Κλεάνθης των a posteriori επιχειρημάτων· και βρίσκοντας ότι αυτό το επιχείρημα είναι πιθανόν να ξεφύγει από το πιάσιμό σου και να εξαφανισθεί στον αέρα, το σκέφτεσαι ως τόσο πολύ μεταμφιεσμένο ώστε μόλις μπορείς να πιστέψεις ότι έχει τοποθετηθεί στο πραγματικό του φως. Τώρα, όσο κι αν απέχω, σε άλλα σημεία, από τις επικίνδυνες αρχές του Κλεάνθους, οφείλω να αναγνωρίσω ότι παρουσίασε ορθώς αυτό το επιχείρημα· και θα προσπαθήσω να σου εκφράσω έτσι το θέμα ώστε δεν θα διατηρείς περαιτέρω ενδοιασμούς σχετικά μ' αυτό.
Εάν ένας άνθωπος έκανε αφαίρεση όλων όσα γνωρίζει ή έχει δει, θα ήταν εντελώς ανίκανος, απλώς με μόνες τις δικές του ιδέες, να καθορίσει τι είδους είναι η σκηνή του σύμπαντος ή να δώσει την προτίμησή του σε μια κατάσταση ή τοποθέτηση πραγμάτων εις βάρος μιας άλλης. Διότι, μια που τίποτε απ' όσα ευκρινώς συλλαμβάνει δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί αδύνατο ή αντιφατικό, όλες οι χίμαιρες της φαντασίας του θα βρίσκονταν σε βάση ισότητας· κι ούτε θα μπορούσε να δικαιολογήσει την προσχώρηση σε μια ιδέα ή σύστημα και την απόρριψη των άλλων, που είναι εξίσου δυνατά.
Ξανά· αφού ανοίξει τα μάτια του και θεωρήσει τον κόσμο, όπως πράγματι είναι, θα είναι αδύνατον γι' αυτόν, αρχικώς, να ορίσει την αιτία οποιουδήποτε γεγονότος, ακόμη λιγότερο του συνόλου των πραγμάτων ή του σύμπαντος. Θα μπορεί να θέσει τη φαντασία του σε κίνηση και αυτή θα μπορεί να του φέρει μια ατέλειωτη ποικιλία αναφορών και παραστάσεων. ΄Ολα αυτά θα ήταν δυνατά· αλλά καθώς θα ήταν δυνατά όλα εξίσου, ποτέ, αφ' εαυτού, δεν θα έδινε έναν ικανοποιητικό λόγο σχετικά με την προτίμησή του ενός από τα υπόλοιπα. Μόνον η εμπειρία μπορεί να του δείξει την πραγματική αιτία του κάθε φαινομένου.
Τώρα, σύμφωνα μ' αυτή τη μέθοδο διαλογισμού, Δημέα, έπεται (και πράγματι αναγνωρίζεται σιωπηλά από τον ίδιο τον Κλεάνθη) ότι η τάξη, η οργάνωση ή η συναρμολόγηση των τελικών αιτιών δεν συνιστά, αφ' εαυτής, οποιαδήποτε απόδειξη υπάρξεως σχεδίου· αλλά μόνο στο μέτρο που έχουμε την εμπειρία ότι εκκινείται απ' αυτή την αρχή. Στο μέτρο που μπορούμε να ξεύρουμε a priori, η ύλη μπορεί να περιέχει την πηγή ή το ελατήριο της τάξεως εξ υπαρχής στο εσωτερικό της, όπως το κάνει και ο νους· και δεν υπάρχει μεγαλύτερη δυσκολία να συλλάβουμε το ενδεχόμενο τα διάφορα στοιχεία να εμπίπτουν στην πιο αξιοθαύμαστη οργάνωση από μια εσωτερική άγνωστη αιτία, από το ενδεχόμενο οι ιδέες τους, μέσα στον μεγάλο καθολικό νου, από μια όμοια εσωτερική, άγνωστη αιτία, να εμπίπτουν σ' αυτή την οργάνωση. Η ίση πιθανότητα και των δύο αυτών υποθέσεων είναι επιτρεπτή. Αλλά από εμπειρία βρίσκουμε (σύμφωνα με τον Κλεάνθη) ότι υπάρχει μια διαφορά μεταξύ τους. Ρίξε διάφορα τεμάχια ατσαλιού μαζί, χωρίς σχήμα ή μορφή, ποτέ δεν θα οργανωθούν από μόνα τους ώστε να συνθέσουν ένα ρολόι. Πέτρα και ασβέστης και ξύλο, χωρίς έναν αρχιτέκτονα, ποτέ δεν θα υψώσουν ένα σπίτι. Αλλά βλέπουμε πως οι ιδέες μέσα σε ένα ανθρώπινο μυαλό οργανώνονται, με μιαν άγνωστη, ανεξήγητη οικονομία, ώστε να σχηματίσουν το σχέδιο ενός ρολογιού ή μιας οικίας. Η εμπειρία, συνεπώς, αποδεικνύει ότι υπάρχει μια πρώτη αρχή τάξεως στον νου, όχι στην ύλη. Από όμοια αποτελέσματα επάγουμε όμοια αίτια. Η προσαρμογή των μέσων στους σκοπούς συμβαίνει όμοια στο σύμπαν όπως και σε μια μηχανή ανθρώπινης επινοήσεως. Οι αιτίες, συνεπώς, πρέπει να ομοιάζουν.
Πρέπει να παραδεχτώ πως είχα από την αρχή σκανδαλισθεί με αυτή την ομοιότητα που ισχυριζόμαστε έτσι ότι υπάρχει μεταξύ της θεότητας και των ανθρώπινων όντων· και πρέπει να την εννοήσουμε ως συνεπαγόμενη έναν τέτοιο υποβιβασμό του Υπερτάτου ΄Οντος, που κανείς σωστός θεϊστής δεν θα μπορούσε να ανεχθεί. Με τη βοήθειά σου, λοιπόν, Δημέα, θα επιχειρήσω να υπερασπισθώ ό,τι ορθώς ονόμασες αξιολάτρευτη μυστηριακότητα της θείας φύσεως και θα αναιρέσω αυτό το συλλογισμό του Κλεάνθους, αν κατ' αρχήν δέχεται ότι τον παρουσίασα σωστά.
Αφού ο Κλεάνθης συνεφώνησε, ο Φίλων, μετά από μια μικρή παύση, συνέχισε ως εξής:
-- Ότι όλες οι επαγωγές, Κλεάνθη, που αφορούν γεγονότα, είναι βασισμένες στην εμπειρία και ότι όλοι οι πειραματικοί διαλογισμοί είναι βασισμένοι στην υπόθεση ότι όμοιες αιτίες αποδεικνύουν όμοια αποτελέσματα και όμοια αποτελέσματα όμοιες αιτίες, δεν θα το πολυσυζητήσω για την ώρα μαζί σου. Αλλά, παρατήρησε, θερμά σε παρακαλώ, με πόση άκρα προσοχή όλοι οι σωστά συλλογιζόμενοι προχωρούν στη μεταβίβαση των πειραμάτων σε όμοιες περιπτώσεις. Εκτός εάν οι περιπτώσεις είναι ακριβώς οι ίδιες, δεν εναποθέτουν πλήρη εμπιστοσύνη στην εφαρμογή των προηγουμένων παρατηρήσεών τους στο οποιοδήποτε ιδιαίτερο φαινόμενο. Κάθε μεταβολή των περιστάσεων προκαλεί μια υποψία σχετικά με το γεγονός· και απιατούνται νέα πειράματα για να αποδειχθεί με βεβαιότητα πως οι νέες περιστάσεις δεν έχουν βαρύτητα ή σημασία. Μια αλλαγή στον όγκο, στη θέση, οργάνωση, ηλικία, διάθεση του αέρα ή των γύρω σωμάτων· οποιοδήποτε από αυτά τα επιμέρους είναι δυνατό να συνοδεύετεαι από τις πιο απροσδόκητες επιπτώσεις. Και εκτός αν τα αντικείμενα μας είναι πολύ γνωστά, είναι εξαιρετικά ριψοκίνδυνο να αναμένουμε με βεβαιότητα, μετά από όλες αυτές τις αλλαγές, ένα γεγονός όμοιο μ' αυτό που προηγουμένως υπέπεσε στην παρατήρηση μας. Αν κάπου διαφέρουν τα αργά και εσκεμμένα βήματα των φιλοσόφων από το βιαστικό περπάτημα του απλού ανθρώπου που, συνεπαρμένος από τις παραμικρή ομοιότητα, είναι ανίκανος για κάθε διάκριση ή εξέταση, είναι εδώ ακριβώς.
Αλλά μπορείς να σκεφθείς, Κλεάνθη, ότι το σύνηθες φλέγμα σου και η φιλοσοφία σου διασώθηκαν σε ένα τόσο μεγάλο βήμα όσο αυτό που έκανες όταν συνέκρινες το σύμπαν με οίκους, πλοία, έπιπλα, μηχανές και από την ομοιότητά τους σε μερικές περιπτώσεις συνεπέρανες μια ομοιότητα στις αιτίες τους; Η σκέψη, ο σχεδιασμός, η νόηση, που ανευρίσκουμε στους ανθρώπους και σε άλλα ζώα, δεν είναι παρά μια από τις πηγές και τις αρχές του σύμπαντος, όπως επίσης η ζέστη ή το ψύχος, η έλξη και η απώθηση και εκατοντάδες άλλα, που υπόκεινται στην καθημερινή παρατήρηση. Ποιητική αιτία είναι εκείνη μέσω της οποίας κάποια συγκεκριμένα μέρη της φύσεως βρίσκουμε ότι προκαλούν μεταβολές πάνω σε άλλα μέρη. Αλλά μπορεί ένα συμπέρασμα να μεταφερθεί νόμιμα από τα μέρη στο όλον; Η μεγάλη δυσαναλογία δεν αποκλείει κάθε σύγκριση και επαγωγή; Παρατηρώντας την ανάπτυξη μιας τρίχας, μπορούμε να μάθουμε τίποτε σχετικά τη γένεση ενός ανθρώπου; Θα μπορούσε ποτέ ο τρόπος κινήσεως ενός φύλλου, έστω και τέλεια γνωστός, να μας προσφέρει οποιαδήποτε πληροφορία σχετική με τη βλάστηση ενός δέντρου;
Αλλά κι αν δεχθούμε ότι θα βασίζαμε την κρίση μας σχετικά με την απαρχή του όλου στις ενέργειες ενός μέρους της φύσεως πάνω σε ένα άλλο (πράγμα που ποτέ δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό), ωστόσο, γιατί να εκλέξουμε μια τόσο λεπτεπίλεπτη, τόσο ασθενή, τόσο περιορισμένη αρχή όσο βρίσκεται να είναι η λογική και ο σχεδιασμός που χαρακτηρίζουν κάποια ζώα πάνω σ' αυτόν τον πλανήτη; Τί περίεργο προνόμιο έχει αυτή η μικρή αναταραχή του εγκεφάλου που αποκαλούμε σκέψη, ώστε πρέπει έτσι να την κάνουμε το πρότυπο για ολόκληρο το σύμπαν; Η μεροληπτικότητά μας υπέρ του εαυτού μας μας το προτείνει με κάθε ευκαιρία· αλλα η σωστή φιλοσοφία οφείλει προσεκτικά να προφυλάγεται από μια τόσο φυσική αυταπάτη.
Μακράν του να αποδεχθώ, συνέχισε ο Φίλων, ότι οι λειτουργίες ενός μέρους μας προμηθεύουν οποιοδήποτε ορθό συμπέρασμα σχετικά με την απαρχή του όλου, δεν θα επιτρέψω κανένα μέρος να σχηματίσει έναν κανόνα για ένα άλλο μέρος εάν το τελευταίο βρίσκεται πολύ απομακρυσμένο από το προηγούμενο. Υπάρχει καμιά λογική βάση να συμπεράνουμε ότι οι κάτοικοι άλλων πλανητών διαθέτουν σκέψη, νόηση, λόγο ή οτιδήποτε όμοιο με αυτές τις ιδιότητες τω ανθρώπων; ΄Οταν η Φύση έχει σε τόσο ακραίο βαθμό διαφοροποιήσει τον τρόπο λειτουργίας της σ' αυτή τη μικρή σφαίρα, μπορούμε να φαντασθούμε ότι αδιάκοπα αντιγράφει τον εαυτό της μέσα σ' ένα τόσο τεράστιο σύμπαν; Και αν η σκέψη, όπως μπορούμε κάλλιστα να υποθέσουμε, περιορίζεται μόνο σ' αυτή τη στενή γωνία κι έχει ακόμα και σ' αυτή μια τόσο περιορισμένη σφαίρα δράσεως, με ποια νομιμότητα να τη θεωρήσουμε ως την πρωταρχική αιτία όλων των πραγμάτων; Οι στενές απόψεις ενός χωριάτη, που ανυψώνει την οικιακή του οικονομία σε κανόνα για τη διακυβέρνηση των βασιλείων είναι, σε σύγκριση, ένα συγχωρητέο σόφισμα.
Αλλά κι αν βεβαίωναν ποτέ ότι μια σκέψη κι ένας λόγος που ομοιάζει στον ανθρώπινο επρόκειτο να βρεθεί κατά μήκος ολόκληρου του σύμπαντος και ότι η δραστηριότητα του αλλού ήθελε είναι απέραντα εκτενέστερη και περισσότερο δεσπόζουσα απ' ό,τι εμφανίζεται σ' αυτή τη σφαίρα, ωστόσο δεν μπορώ να δω γιατί οι λειτουργίες ενός κόσμου συντεταγμένου, οργανωμένου, προσαρμοσμένου, μπορούν με οποιαδήποτε νομιμότητα να επεκταθούν σ' έναν κόσμο που βρίσκεται στην εμβρυώδη του κατάσταση και ο οποίος χωρεί προς αυτή τη σύνταξη και οργάνωση. Από παρατήρηση, γνωρίζουμε κάτι από την οικονομία, τη δράση και την τροφή ενός ολοκληρωμένου ζώου· αλλά οφείλουμε να μεταφέρουμε με μεγάλη προσοχή αυτή την παρατήρηση στην ανάπτυξη ενός εμβρύου στην κοιλιά κι ακόμη περισσότερο στο σχηματισμό ενός σπερματοζωαρίου στους λαγόνες του αρσενικού γονιού του. Η Φύση, όπως ανακαλύπτουμε, ακόμη και από την περιορισμένη μας εμπειρία, κατέχει έναν ατέλειωτο αριθμό πηγών και αρχών, που ασταμάτητα αποκαλύπτουν τους εαυτούς τους σε κάθε αλλαγή της θέσεως και της καταστάσεώς της. Και ποιες νέες και άγνωστες αρχές θα την ωθούσαν σε μια τόσο νέα και άγνωστη κατάσταση, όπως αυτή του σχηματισμού ενός σύμπαντος, δεν μπορούμε, χωρίς την πιο ακραία τόλμη, να ισχυρισθούμε πως θα καθορίσουμε.
Ένα πολύ μικρό μέρος αυτού του μεγάλου συστήματος, για έναν πολύ σύντομο χρόνο μας αποκαλύπτεται πολύ ατελώς και εξ αυτού γνωμοδοτούμε αποφασιστικά σχετικά με την απαρχή του όλου;
Αξιοθαύμαστο συμπέρασμα! Η πέτρα, το ξύλο, το τούβλο, ο σίδηρος, ο χαλκός, δεν έχουν αυτή τη στιγμή στη μικροσκοπική σφαίρα μας μια τάξη ή μιαν οργάνωση χωρίς την ανθρώπινη τέχνη και επινοητικότητα· συνεπώς το σύμπαν δεν θα μπορούσε εξαρχής να επιτύχει την τάξη και την οργάνωσή του χωρίς κάτι παρόμοιο με την ανθρώπινη τέχνη. Αλλά είναι ένα μέρος της φύσεως κανόνας για κάποιο άλλο μέρος πολύ απομακρυσμένο από το πρώτο; Είναι άραγε ένας κανόνας για το όλον; Είναι ένα πολύ μικρό μέρος κανόνας για το σύμπαν; Είναι η φύση σε μια ορισμένη κατάσταση ένας βέβαιος κανόνας για τη φύση σε μιαν άλλη κατάσταση, πλατιά διαφορετική από την πρώτη;
Και μπορείς να με μεμφθείς, Κλεάνθη, εάν εδώ μιμηθώ τον φρόνιμο δισταγμό του Σιμωνίδου, ο οποίος, κατά τη γνωστή ιστορία, όταν ερωτήθηκε από τον Ιέρωνα, τι ήταν ο Θεός; εζήτησε μια μέρα να σκεφθεί σχετικά και κατόπιν άλλες δύο ημέρες και κατ' αυτό τον τρόπο συνεχώς παρέτεινε το όριο, χωρίς ποτέ να εκφέρει τον ορισμό του ή την περιγραφή του. Θα μπορούσες να με μεμφθείς αν απαντούσα αρχικά ότι δεν ξέρω και είχα την αίσθηση πως αυτό το θέμα βρίσκεται απέραντα πέρα από τη σύλληψη των λειτουργιών μου; Θα μπορούσες να αναφωνήσεις "σκεπτικός" και "σαρκαστής" όσο θα σου άρεσε. αλλά έχοντας βρει σε τόσα πολλά άλλα θέματα πολύ πιο οικεία τις ατέλειες και ακόμα και τις αντιφάσεις της ανθρώπινης λογικής, ποτέ δεν θα ανέμενα οποιαδήποτε επιτυχία από τις ασθενείς εικασίες της σε ένα θέμα τόσο υψηλό και τόσο απομακρυσμένο από το πεδίο της παρατηρήσεώς μας. ΄Οταν δυο είδη αντικειμένων έχουν πάντοτε παρατηρηθεί συνδεδεμένα, μπορώ να επαγάγω, από συνήθεια, την ύπαρξη του ενός οποτεδήποτε βλέπω την ύπαρξη του άλλου· και τούτο αποκαλώ επιχείρημα από την εμπειρία. Αλλά το πώς αυτό το επιχείρημα μπορεί να έχει θέση εκεί όπου τα αντικείμενα, όπως στην παρούσα περίπτωση, είναι μοναδικά, εξατομικευμένα, χωρίς παραλληλισμό ή συγκεκριμένη ομοιότητα, είναι μάλλον δύσκολο να εξηγηθεί. Και θα μου πει κανένας άνθρωπος στα σοβαρά ότι ένα εύτακτο σύμπαν πρέπει να πρέρχεται από κάποια σκέψη και τέχνη όπως η ανθρώπινη, διότι αυτή την γνωρίζουμε εμπειρικώς; Για να επιβεβαιώσουμε αυτό το συλλογισμό, θα ήταν αναγκαίο να είχαμε εμπειρική γνώση της απαρχής του κόσμου. Και δεν θα είναι βεβαίως αρκετό ότι έχουμε δει πλοία και πόλεις να ανεγείρονται από την ανθρώπινη τέχνη και επινοητικότητα...
Ο Φίλων προχωρούσε μ' αυτόν τον ορμητικό τρόπο, κάπως μεταξύ αστείου και σοβαρού όπως μου φάνηκε, όταν παρατήρησε κάποια σημεία ανυπομονησίας στον Κλεάνθη και τότε αμέσως σταμάτησε απότομα. Αυτό που θα είχα να προτείνω, είπε ο Κλεάνθης, είναι μόνο να μην κάνεις κατάχρηση των όρων και να μη χρησιμοποιείς λαϊκές εκφράσεις για να ανατρέψεις φιλοσοφικούς συλλογισμούς. Γνωρίζεις ότι ο απλός άνθρωπος συχνά διακρίνει το λόγο από την εμπειρία, ακόμη και όπου η ερώτηση σχετίζεται μόνο με θέματα γεγονότων και υπάρξεως· αν και βρίσκουμε, όποτε αυτός ο λόγος αναλύεται σωστά, ότι δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα είδος εμπειρίας. Το ν' αποδείξεις μέσω της εμπειρίας την απαρχή του σύμπαντος από το νου δεν είναι περισσότερο αντίθετο προς τα κοινώς ομολογούμενα από το ν' αποδείξεις την κίνηση της γης από την ίδια αρχή. Και ένας μικρολόγος μπορεί να εγείρει τις ίδιες αντιρρήσεις προς το κοπερνίκειο σύστημα, που επρόβαλες ενάντια στους διαλογισμούς μου. ΄Εχεις άλλες γαίες, θα μπορούσε να πει, που τις έχεις δει να κινούνται; ΄Εχεις...
-- Ναι! Αναφώνησε ο Φίλων, διακόπτοντάς τον, έχουμε άλλες γαίες. Δεν είναι η σελήνη μια άλλη γη, όπου παρατηρούμε τα ίδια φαινόμενα; Δεν είναι οι περιστροφές του ηλίου επίσης μια επιβεβαίωση, κατ' αναλογίαν, της ίδιας θεωρίας; Δεν είναι οι δορυφόροι σελήνες που κινούνται γύρω από τον Δία και τον Κρόνο και μαζί μ'αυτούς τους βασικούς πλανήτες γύρω από τον ήλιο; Αυτές οι αναλογίες και οι ομοιότητες με άλλα που δεν ανέφερα, είναι οι μόνες αποδείξεις του κοπερνίκειου συστήματος. Και ανήκει σε σένα να σκεφθείς, αν έχεις οποιεσδήποτε αναλογίες του αυτού τύπου για να υποβαστάξεις τη θεωρία σου.
Στην πραγματικότητα, Κλεάνθη, συνέχισε, το νεώτερο σύστημα της αστρονομίας έχει γίνει τώρα τόσο πολύ αποδεκτό από όλους τους ερευνητές κι έχει καταστεί ένα τόσο σημαντικό μέρος ακόμη και της πρωιμότατης μορφώσεώς μας, ώστε δεν είμαστε κοινώς πολύ σχολαστικοί στην εξέταση των λόγων πάνω τους οποίους βασίζεται. ΄Εχει γίνει τώρα πια ένα αντικείμενο απλής περιέργειας η μελέτη των πρώτων που έγραψαν γύρω από αυτό το θέμα, που είχαν να αντιμετωπίσουν όλη τη δύναμη της προκαταλήψεως και ήσαν υποχρεωμένοι να στρέφουν τα επιχειρήματά τους προς κάθε κατεύθυνση προκειμένου να τα καταστήσουν ευρύτερα γνωστά και πειστικά. Αλλά, αν διατρέξουμε τους περίφημους Διαλόγους του Γαλιλαίου σχετικά με το σύστημα του κόσμου, θα βρούμε ότι το μεγάλο αυτό πνεύμα, ένα από τα υψηλότερα που υπήρξαν ποτέ, πρώτα έστρεψε όλες του τις προσπάθειες στο να αποδείξει ότι δεν υπήρχε βάση για τη διάκριση που γινόταν συνήθως μεταξύ στοιχειωδών και ουρανίων ουσιών. Οι σχολές, εκκινούμενες από τις αυταπάτες της αισθήσεως, είχαν σπρώξει αυτή τη διάκριση πολύ μακριά και είχαν καθορίσει πως αυτές οι τελευταίες ουσίες ήταν αγέννητες, αδιάφθορες, αναλλοίωτες, απαθείς, έχοντας απονείμει όλες τις αντίθετες ιδιότητες στις προηγούμενες ουσίες. Αλλά ο Γαλιλαίος, αρχίζοντας με τη σελήνη, απέδειξε την ομοιότητά της σε κάθε λεπτομέρεια προς τη γη! Το καμπύλο σχήμα της, το φυσικό της σκότος όταν δεν φωτίζεται, την πυκνότητά της, τη διαίρεσή της σε στερεό και υγρό στοιχείο, τις εναλαγές των φάσεών της, τους αμοιβαίους φωτισμούς της γης και της σελήνης, τις κοινές τους εκλείψεις, τις ανισότητες της σεληνιακής επιφάνειας κλπ. Μετά από πολλά παραδείγματα τέτοιου τύπου, σε σχέση με όλους τους πλανήτες, οι άνθρωποι είδαν ξεκάθαρα ότι αυτά τα σώματα έγιναν καθαρά εμπειρικά αντικείμενα! Και ότι η ομοιότητα της φύσεώς των μας επέτρεπε να επεκτείνουμε τα ίδια επιχειρήματα και φαινόμενα από το ένα στο άλλο.
Σ' αυτή την προσεκτική πορεία των αστρονόμων μπορείς να διαβάσεις την ίδια σου την καταδίκη, Κλεάνθη· ή μάλλον μπορείς να δεις ότι το θέμα με το οποίο έχεις εμπλακεί ξεπερνά κάθε ανθρώπινη λογική και έρευνα. Μπορείς να ισχυρισθείς ότι θα δείξεις μια οποιαδήποτε τέτοια ομοιότητα μεταξύ της δομήσεως ενός οίκου, και της γενέσεως ενός σύμπαντος; Είδες ποτέ τη φύση σε μια τέτοια κατάσταση που να ομοιάζει την πρώτη οργάνωση των στοιχείων; Σχηματίσθηκαν ποτέ κόσμοι κάτω από τα μάτια σου; Και είχες ποτέ τη δυνατότητα να παρατηρήσεις ολόκληρη την ανάπτυξη του φαινομένου, από την πρώτη εμφάνιση της τάξεως μέχρι την τελική του ολοκλήρωση; Εάν ναι, τότε ανάφερε την εμπειρία σου και παράδωσε τη θεωρία σου.
 
 
Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου