Translate

Δευτέρα, 18 Ιουλίου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Μέρος V/Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία

Ντέιβιντ Χιουμ.
Ντέιβιντ Χιουμ

 

I

Οπου ο ανθρωπομορφισμός καταδεικνύεται αντιφατικός.

-- Αλλά για να σου δείξω ακόμη μεγαλύτερες δυσκολίες, συνέχισε ο Φίλων, που παρουσιάζει ο ανθρωπομορφισμός σου, σε παρακαλώ να εξετάσεις ξανά τις αρχές σου. Όμοια αποτελέσματα αποδεικνύουν όμοιες αιτίες. Τούτο είναι το πειραματικό επιχείρημα και τούτο είναι, λες επίσης, το μόνο θεολογικό επιχείρημα. Τώρα είναι βέβαιο ότι όσο πιο όμοια είναι τα αποτελέσματα που βλέπονται, και πιο όμοιες οι αιτίες που συνάγονται, τόσο ισχυρότερο είναι το επιχείρημα. Κάθε απόκλιση από όποια πλευρά μειώνει την πιθανότητα και καθιστά το πείραμα λιγότερο αποφασιστικό. Δεν μπορείς να αμφιβάλλεις σχετικά μ' αυτή την αρχή κι ούτε πρέπει ν' απορρίψεις τις συνέπειές της.
Όλες οι νέες ανακαλύψεις στην αστρονομία που αποδεικνύουν το τεράστιο μέγεθος και το μεγαλείο των έργων της φύσεως είναι ισάριθμα επιχειρήματα υπέρ μιας θεότητας σύμφωνα με το πραγματικό σύστημα του θεϊσμού· αλλά σύμφωνα με την υπόθεσή σου ενός πειραματικού θεϊσμού, μεταβάλλονται σε ισάριθμες αντιρρήσεις, μεταθέτοντας το αποτέλεσμα ακόμη μακρύτερα από κάθε ομοιότητα προς τα αποτελέσματα της ανθρώπινης τέχνης και δεξιοτεχνίας. Διότι, εάν ο Λουκρήτιος, ακόμη κι ακολουθώντας το παλιό σύστημα του κόσμου, μπορούσε ν' ανακράξει
Quis regere immensi summam; quis habere profundi
Indu manu validas potis est moderanter habenas?
Quis pariter coelos omnes convertere? et omnes
Ignibus aetheriis terras suffire feraces?
Omnibus inque locis esse omni tempore presto?
[Ποιος μπορεί να κυριαρχήσει στο απέραντο όλο; Ποιος να κρατήσει
στο χέρι και να κατευθύνει τον ισχυρό χαλινό του ανεξιχνίαστου;
Ποιος να περιστρέψει τους ουρανούς όλους και να ζεστάνει
με φωτιά από τους αιθέρες κάθε γόνιμη γη;
Ή να είναι παντού και πάντοτε παρών;]

Εάν ο Τύλλιος θεωρούσε το συλλογισμό αυτό τόσο φυσικό ώστε να τον βάλει στο στόμα του Επικουρείου του: Quibus enim oculis animi intueri potuit vester Plato fabricam illam tanti operis, qua construi a deo atque aedificare mundum facit? quae molitio? Quae ferramenta? qui vectes? quae machinae? qui ministri tanti numeris fuerunt? quemadmodum autem obedire et parere voluntati architecti aer, ignis, aqua, terra potuerunt? [Με ποια μάτια της ψυχής μπόρεσε ο Πλάτων σου να δει ποια ήταν η πράξη με την οποία λέει ότι δομήθηκε και ανεγέρθηκε ο κόσμος από τον θεό; Ποια ήταν η αρχιτεκτονική μέθοδος; Ποια τα εργαλεία; Οι μοχλοί; Οι μηχανές; Πού βρέθηκαν εργάτες τόσο πολυάριθμοι; Και πώς αναγκάστηκαν η φωτιά, το νερό, η γη να υπακούσουν και να συμμορφωθούν με το θέλημα του αρχιτέκτονα;]
Εάν αυτό το επιχείρημα, λέγω, είχε κάποια δύναμη σε περασμένους αιώνες, πόσο μεγαλύτερη πρέπει να έχει σήμερα, όπου τα όρια της φύσεως έχουν τόσο απροσμέτρητα επεκταθεί και μια τόσο θαυμάσια σκηνή έχει ανοιχθεί σε μας; Είναι ακόμη πιο αντίθετο στη λογική να σχηματίζουμε την ιδέα μιας τόσο απεριόριστης αιτίας από την εμπειρία μας των δημιουργημάτων του ανθρώπινου σχεδιασμού και εφευρετικότητας.
Οι ανακαλύψεις μέσω μικροσκοπίων, όπως διανοίγουν ένα νέο σύμπαν σε μικρογραφία, εξακολουθούν να είναι αντιρρήσεις, σύμφωνα με τη γνώμη σου, επιχειρήματα σύμφωνα με τη δική μου. ΄Οσο μακρύτερα ωθούμε τις τέτοιου τύπου έρευνές μας, οδηγούμαστε ακόμη στο να συναγάγουμε πως η καθολική αιτία των πάντων είναι πολύ διαφορετική από την ανθρωπότητα ή από όποιο αντικείμενο ανθρώπινης εμπειρίας και παρατηρήσεως.
Και τί λέτε για τις ανακαλύψεις στην ανατομία, στη χημεία, στη βοτανική; Αυτές ασφαλώς δεν είναι αντιρρήσεις, απάντησε ο Κλεάνθης· αποκαλύπτουν μόνο νέα παραδείγματα τεχνικής και επιτηδειότητας. Πρόκειται ακόμα για την εικόνα του νου που αντανακλάται σε μας από αναρίθμητα αντικείμενα. Πρόσθεσε έναν νου σαν τον ανθρώπινο, είπε ο Φίλων. Δεν ξέρω κανέναν άλλο, αποκρίθηκε ο Κλεάνθης. Και όσο ομοιότερο, τόσο το καλύτερο, επέμεινε ο Φίλων. Ασφαλώς, είπε ο Κλεάνθης.
-- Τώρα, Κλεάνθη, είπε ο Φίλων, μ' ένα ζωηρό και θριαμβευτικό ύφος, σημείωσε τις συνέπειες. Πρώτον, με αυτή τη μέθοδο συλλογισμού, απαρνείσαι κάθε αξίωση απείρου σε όλα τα γνωρίσματα της θεότητας. Διότι, μια που η αιτία οφείλει να είναι ανάλογη μόνο στο αποτέλεσμα και το αποτέλεσμα, στο μέτρο που εμπίπτει στη γνώση μας, δεν είναι άπειρο, τί αξιώσεις έχουμε, με βάση τις υποθέσεις μας, να αποδώσουμε αυτή την ιδιότητα στο θείο Ον; Συ όμως ακόμη θα επιμείνεις πως απομακρύνοντάς τον σε τέτοιο βαθμό από κάθε ομοιότητα προς τα ανθρώπινα δημιουργήματα ενδίδουμε στην πιο αυθαίρετη υπόθεση, και ταυτόχρονα εξασθενίζουμε όλες τις αποδείξεις της υπάρξεώς του.
Δεύτερον, δεν έχεις λόγο, στη θεωρία σου, να προσγράψεις τελειότητα στην θεότητα, ακόμη και στην πεπερασμένη ικανότητά της· ή να υποθέσεις πως είναι ελεύθερη από κάθε πλάνη, σφάλμα, ή ασυνέπεια στις επιχειρήσεις της. Υπάρχουν πολλές ανεξήγητες δυσκολίες στα έργα της φύσεως, οι οποίες, αν δεχθούμε έναν a priori αποδεικνυόμενο τέλειο δημιουργό λύνονται με ευκολία και μεταβάλλονται σε επιφανειακές δυσκολίες απλώς για τη στενή δυνατότητα του ανθρώπου, που δεν μπορεί να ανιχνεύσει άπειρες σχέσεις. Αλλά, σύμφωνα με τη δική σου συλλογιστική μέθοδο, αυτές οι δυσκολίες γίνονται όλες πραγματικές και πιθανώς θα προταθούν και επίμονα ως νέα παραδείγματα ομοιότητας προς την ανθρώπινη τέχνη και επινοητικότητα. Τουλάχιστο πρέπει να αναγνωρίσεις πως μας είναι αδύνατο να πούμε από την περιορισμένη μας άποψη εάν αυτό το σύστημα περιέχει τίποτε μεγάλα λάθη ή αν αξίζει κανέναν σημαντικό έπαινο, εάν συγκριθεί προς άλλα δυνατά, κι ακόμη και πραγματικά, συστήματα. Θα μπορούσε ένας χωρικός, αν τύχαινε να διαβάσει την Αινειάδα, να ονομάσει αυτό το ποίημα ατελείως αλάνθαστο ή ακόμα να το τοποθετήσει στη σωστή του σειρά ανάμεσα στις δημιουργίες του ανθρώπινου πνεύματος, αυτός που ποτέ δεν θα είχε δει οποιαδήποτε άλλη δημιουργία;
Αλλά κι αν ήταν αυτός ο κόσμος μια όσο τέλεια δημιουργία, θα πρέπει ακόμα να παραμείνει αβέβαιο αν όλα τα υπέροχα γνωρίσματα του έργου μπορούν ορθώς να αποδοθούν στον τεχνίτη. Εξετάζοντας ένα πλοίο, τί υψηλή ιδέα δεν πρέπει να σχηματίσουμε σχετικά με την ευφυία του μαραγκού που σχημάτισε ένα τόσο σύνθετο χρήσιμο και όμορφο μηχάνημα; Και τί έκπληξη δεν πρέπει να αισθανθούμε όταν βρίσκουμε να είναι ένας ηλίθιος χειροτεχνίτης, που μιμήθηκε άλλους και αντέγραψε μια τέχνη, που διαμέσου μιας μακράς διαδοχής των εποχών, μετά από πολλαπλές δοκιμές, διορθώσεις, ανταλλαγές γνωμών και διαφωνίες βαθμιαία βελτιώθηκε; Πολλοί κόσμοι μπαλώθηκαν και μικροεπιδιορθώθηκαν διαμέσου μιας αιωνιότητας, προτού αυτό το σύστημα εξαχθεί· πολύς μόχθος χάθηκε, πολλές άκαρπες δοκιμές έγιναν· και μια αργή αλλά συνεχής βελτίωση συνεχίσθηκε στη διάρκεια ατέλειωτων αιώνων στην τέχνη της κατασκευης του κόσμου. Σε παρόμοια θέματα, ποιος μπορεί να προσδιορίσει πού είναι η αλήθεια· ή μάλλον, ποιος μπορεί να εικάσει καν πού έγκειται η πιθανότητα, μεταξύ ενός μεγάλου αριθμού υποθέσεων που είναι δυνατό να να προτείνει κι ενός ακόμη μεγαλύτερου αριθμού που είναι δυνατόν να φαντασθεί κανείς.
Και τί σκια επιχειρήματος, συνέχισε ο Φίλων, μπορείς να αντλήσεις από την υπόθεσή σου για να αποδείξεις την ενότητα της θεότητας; ΄Ενας μεγάλος αριθμός ανθρώπων συνενώνονται στο κτίσιμο ενός σπιτιού ή ενός πλοίου, στην ανέγερση μιας πόλεως, στο σχηματισμό μιας κοινοπολιτείας. Γιατί να μην μπορούν πολυαριθμες θεότητες να συνδυασθούν για την επινόηση και τον σχηματισμό ενός κόσμου; Η ομοιότητα προς τις ανθρώπινες καταστάσεις μόνο μεγαλύτερη θα γινόταν για τούτο. Μοιράζοντας την εργασία μεταξύ πολλών, μπορούμε να περιορίσουμε αντιστοίχως τις ιδιότητες του καθενός και ν' απαλλαγούμε από αυτή την πλατειά δύναμη και γνώση, την ύπαρξη της οποίας πρέπει να υποθέσουμε σε μια θεότητα και που, σύμφωνα με τη γνώμη σου, μόνο να εξασθενήσει την απόδειξη της υπάρξεώς του μπορεί. Κι αν τόσο μωρά, τόσο διεφθαρμενα δημιουργήματα,όπως οι άνθρωποι, μπορούν ωστόσο συχνά να ενώνονται για να σχηματίζουν και να πραγματώνουν ένα σχέδιο, κατά πόσο μείζονα λόγο αυτές οι θεοί ή δαίμονες, που μπορούμε να υποθέσουμε κατά πολλές βαθμίδες τελειότερους;
Το να πολλαπλασιάζουμε τις αιτίες χωρίς λόγο, είναι πραγματικά αντίθετο με την αληθινή φιλοσοφία· αλλά αυτή η αρχή δεν εφαρμόζεται στην παρούσα περίπτωση. Αν η θεωρία σου είχε προκαταβολικά αποδείξει την ύπαρξη μιας θεότητας, που να ήταν προικισμένη με κάθε ιδιότητα αναγκαία για την παραγωγή του σύμπαντος, θα ήταν αχρείαστο, το παραδέχομαι (αν και όχι παράλογο) να υποθέσουμε σαν υπάρχουσα μια οποιαδήποτε άλλη θεότητα. Αλλά όσο παραμένει ακόμα ένα ερώτημα, αν ολες αυτές οι ιδιότητες ενώνονται σε ένα υποκείμενο ή είναι μοιρασμένες ανάμεσα σε διάφορα ανεξάρτητα όντα, βάσει ποιων φαινομένων της φύσεως μπορούμε να ισχυρισθούμε πως θα πούμε τον αποφασιστικό λόγο σ'αυτή τη διαμάχη; ΄Οταν βλέπουμε ένα σώμα να στέκεαι στον δίσκο μιας ζυγαριάς είμαστε βέβαιοι ότι υπάρχει στον αντίθετο δίσκο, οσοδήποτε κρυμμένο από το βλέμμα, κάποιο ισοσταθμιστικό βάρος· αλλά τίποτε δεν μας απαγορεύει να αμφιβάλλουμε για το αν αυτό το βάρος είναι ένα άθροισμα διαφόρων ξέχωρων σωμάτων ή μια ομοιόμορφα ενωμένη μάζα. Και εάν το βάρος που απαιτείται ξεπερνά κατά πολύ ο,τιδήποτε έχουμε ποτέ δει συνενωμένο σε ένα μόνο σώμα, η πρώτη υπόθεση γίνεται ακόμα πιο πιθανή και φυσική. ΄Ενα νοήμον ον, με τέτοια τεράστια δύναμη και ικανότητα, όση χρειάζεται για να δημιουργηθεί το σύμπαν ή, για να μιλήσουμε στη γλώσσα της αρχαίας φιλοσοφίας, ένα τόσο τεράστιο ζώον, ξεπερνά κάθε αναλογία κι ακόμη και κατανόηση.
Αλλά, περαιτέρω, Κλεάνθη, οι άνθρωποι είναι θνητοί, και ανανεώνουν το είδος τους πολλαπλασιαζόμενοι· και τούτο είναι κοινό σε όλα τα ζώντα όντα. Τα δύο μεγάλα φύλα, το ανδρικό και το γυναικείο, λέγει ο Μίλτων, εμψυχώνουν τον κόσμο. Γιατί να πρέπει αυτή η περίπτωση, τόσο καθολική, τόσο ουσιαστική, να αποκλεισθεί προκειμένου γι' αυτές τις πολυάριθμες και περιορισμένες θεότητες; Δες, λοιπόν, πώς μας επιστρέφει η θεογονία των αρχαίων καιρών.
Και γατί να μη γίνει κανείς ένας τέλειος ανθρωπομορφιστής; Γιατί να μην βεβαιώσει ότι η θεότητα ή οι θεότητες είναι ενσώματες και έχουν οφθαλμούς, μύτη, στόμα, αφτιά κλπ; Ο Επίκουρος ισχυριζόταν ότι, αφού κανένας άνθρωπος δεν είχε ποτέ δει το λόγο, παρά μόνο σε ανθρώπινο σώμα, επομένως και οι θεοί πρέπει να έχουν ανθρώπινο σώμα. Κι αυτό το επιχείρημα, που δικαίως γελοιοποίησε τόσο ο Κικέρων, γίνεται, σύμφωνα με τη γνώμη σου, στέρεο και φιλοσοφικό.
Μ' ένα λόγο, Κλεάνθη, ένας άνθρωπος που ακολουθεί την υπόθεσή σου είναι ικανός ίσως να βεβαιώσει ή να εικάσει ότι το σύμπαν κάποτε προέκυψε από κάτι που να μοιάζει με σχέδιο· αλλά πέρα απ' αυτή τη θέση δεν μπορεί να εξακριβώσει ούτε μια απλή περίπτωση και αφήνεται στη συνέχεια να καθορίσει κάθε σημείο της θεολογίας του από την ακραία ελευθεριότητα των φαντασιώσεών του και των υποθεσεών του. Αυτός ο κόσμος, απ' όσο μπορεί να ξέρει, είναι πολύ λανθασμένος και ατελής, συγκρινόμενος με ένα ανώτερο μέτρο, κι ήταν μόνο η πρώτη χονδροειδής δοκιμή κάποιας ανήλικης θεότητας, που στη συνέχεια την εγκατέλειψε, ντροπιασμένη από αυτό το χωλαίνον κατόρθωμα· είναι το έργο κάποιας εξαρτώμενης, κατώτερης θεότητας μόνο και αντικείμενο κοροϊδίας για τους ανωτέρους του· είναι το προϊόν των γηρατειών και του ξεμωράματος κάποιας υπερήλικης θεότητας· κι από τη στιγμή του θανάτου της συνεχίζει περιπετειωδώς χάρη στην πρώτη ώθηση και την ενεργό δύναμη, που παρέλαβε από αυτήν... Σωστά δείχνεις σημεία φρίκης, Δημέα, σ' αυτές τις περίεργες υποθέσεις· αλλ' αυτές και μια χιλιάδα ακόμα του ίδιου τύπου, είναι οι υποθέσεις του Κλεάνθη, όχι δικές μου. Από τη στιγμή που οι ιδιότητες της θεότητας έχουν υποτεθεί πεπερασμένες, τίποτε απ' αυτά δεν είναι άτοπο. ΄Οσο για μένα, μου φαίνεται ότι, παρά να έχουμε ένα τόσο πρωτόγονο και άστατο θεολογικό σύστημα, είναι από κάθε άποψη προτιμότερο να μην έχουμε κανένα.
-- Απαρνούμαι απολύτως αυτές τις υποθέσεις, ανέκραξε ο Κλεάνθης. Δεν μου προκαλούν ωστόσο φρίκη, ειδικότερα όταν προτείνονατι μ' αυτό το συζητητικό τρόπο με τον οποίο βγαίνουν από τα χείλη σου. Αντιθέτως, μου δίνουν χαρά, όταν βλέπω πως με την ακρότατη επιείκεια της φαντασίας σου ποτέ δεν απαλλάσσεσαι από την υπόθεση της υπάρξεως ενός σχεδίου μέσα στο σύμπαν, αλλά είσαι υποχρεωμένος σε κάθε στροφή, να προστρέχεις σ' αυτή για βοήθεια. Σ' αυτή την παραχώρηση συμμορφώνομαι σταθερά· και τη θεωρώ επαρκές θεμέλιο για τη θρησκεία.


Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου