Translate

Δευτέρα, 25 Ιουλίου 2016

Ντέιβιντ Χιουμ - Μέρος VI/Διάλογοι για τη Φυσική Θρησκεία

Ντέιβιντ Χιουμ.
Ντέιβιντ Χιουμ
 

I

Οπου ο Φίλων στρέφει την αναλογική επιχειρηματολογία εναντίον του εαυτού της υποστηρίζοντας μέσω αυτής τον αρχαίο παγανισμό.

Κτίσμα που δεν μπορεί ν' ανυψωθεί παρά πάνω σε ένα τόσο κλονιζόμενο θεμέλιο πρέπει να είναι, πραγματικά, πολύ αδύνατο, είπε ο Δημέας. Ενώ είμαστε αβέβαιοι σχετικά με το αν υπάρχει μια θεότητα ή πολλές, εάν η θεότητα ή οι θεότητες στις οποίες οφείλουμε την ύπαρξή μας είναι τέλειες ή ατελείς, υποτεταγμένες ή ύπατες, νεκρές ή ζωντανές, τί πίστη ή εμπιστοσύνη μπορούμε να τοποθετήσουμε σ' αυτές; Τί λατρεία ή υπακοή να τους δώσουμε; Για όλους τους σκοπούς της ζωής, η θεωρία της θρησκείας γίνεται εντελώς άχρηστη κι ακόμη και από την άποψη των απλώς θεωρητικών συνεπειών, η αβεβαιότητά της, σύμφωνα με τη γνώμη σου, πρέπει να την κάνει απόλυτα προσωρινή και διόλου ικανοποιητική.

-- Για να την κάνω ακόμη λιγότερο ικανοποιητική, είπε ο Φίλων, μου έρχεται άλλη μια υπόθεση, που πρέπει να αποκτήσει μιαν όψη πιθανότητας από τη συλλογιστική μέθοδο πάνω στην οποία τόσο επέμεινε ο Κλεάνθης. ΄Οτι όμοια αποτελέσματα προέρχονται από όμοιες αιτίες, αυτή την αρχή τη θεωρεί σαν θεμέλιο κάθε θρησκείας. Αλλά υπάρχει άλλη μια αρχή του ιδίου τύπου, όχι λιγότερο βέβαιη, και που προέρχεται από την ίδια πηγή της εμπειρίας: ΄Οτι όπου διάφορες γνωστές περιπτώσεις παρατηρείται ότι είναι όμοιες, το άγνωστο επίσης θα βρεθεί όμοιο. ΄Ετσι, εάν δούμε τα άκρα ενός ανθρώπινου σώματος, συμπεραίνουμε πως συνοδεύονται από ένα ανθρώπινο κεφάλι, αν και τούτο είναι κρυμμένο από μας. Ομοίως, αν δούμε μέσα από μια ρωγμή του τοίχου ένα μικρό μέρος του ηλίου, συμπεραίνουμε ότι, αν αφαιρούσαμε τον τοίχο, θα τον βλέπαμε ολόκληρο. Με ένα λόγο, αυτή η μέθοδος συλλογιστική πορεία είναι τόσο εναργής και οικεία, ώστε κανένας δισταγμός δεν μπορεί ποτέ να χωρήσει σχετικά με τη στερεότητά της.
Τώρα, εάν εξετάσουμε το σύμπαν, στο μέτρο που καλύπτεται από τη γνώση μας, φέρει μια μεγάλη ομοιότητα προς ένα ζωικό ή οργανωμένο σώμα και φαίνεται ελαυνόμενη από μια παρόμοια αρχή ζωής και κινήσεως. Η συνεχής κυκλοφορία ύλης μέσα του δεν προκαλεί αταξία, η συνεχής απώλεια σε κάθε μέρος αναπληρώνεται συνεχώς, η στενότερη αλληλεγγύη γίνεται αισθητή διαμέσου ολόκληρου του συστήματος και κάθε μέρος ή μέλος εκτελεί την ιδιαίτερή του λειτουργία, δρα εξίσου για τη δική του συντήρηση όσο και γι' αυτή του συνόλου. Ο κόσμος συνεπώς, συνάγω, είναι ένα ζώο και η θεότητα είναι η ΨΥΧΗ του κόσμου, που τον ωθεί και ωθείται απ' αυτόν.
Έχεις πολύ μεγάλη μόρφωση, Κλεάνθη, για να εκπλαγείς έστω και στο ελάχιστο μ' αυτή τη γνώμη, η οποία, το ξέρεις, υποστηρίχθηκε από όλους σχεδόν τους θεϊστές της αρχαιότητας και είναι η προεξάρχουσα στους διαλόγους τους και τους συλλογισμούς τους. Διότι αν και κάποτε-κάποτε οι αρχαίοι φιλόσοφοι εκκινούν στη σκέψη τους από τα τελικά αίτια, ωσαν να σκεφτόντουσαν τον κόσμο σαν το τεχνούργημα του Θεού, ωστόσο κατά κανόνα προτιμούν να τον θεωρούν ωσάν το σώμα του, που η οργάνωσή του είναι αυτή που πρέπει για να τον υπηρετεί. Και πρέπει να ομολογηθεί ότι, όπως το σύμπαν ομοιάζει περισσότερο προς ένα ανθρώπινο κορμί παρά προς τα έργα της ανθρώπινης τέχνης και επινοητικότητας, εάν η περιορισμένη μας αναλογία μπορούσε ποτέ, οσοδήποτε κατάλληλα, να επεκταθεί στο σύνολο της φύσεως, τα συμπεράσματα που θα συνήγοντο θα ήταν ευνοϊκότερα για την αρχαία θεωρία απ' ό,τι για τη νεότερη.
Υπάρχουν επίσης πολλά άλλα πλεονεκτήματα στην πρώτη θεωρία που την έκαναν αρεστή στους αρχαίους φιλοσόφους. Τίποτε δεν μπορούσαν να σκεφθούν ως πιο ειδεχθές, διότι τίποτε δεν υπάρχει πιο ειδεχθές στην κοινή εμπειρία, από έναν νου χωρίς σώμα· μια σκέτη πνευματική ουσία, που να μην υπέπιπτε στις αισθήσεις τους ή στην κατανόησή τους και της οποίας δεν είχαν παρατηρήσει ούτε ένα μόνο παράδειγμα σ' όλη τη φύση. Την ύπαρξη του νου και του σώματος την ήξεραν διότι τα αισθανόντουσαν και τα δύο· γνώριζαν επίσης μια σειρά, τάξη, οργάνωση ή εσωτερικό μηχανισμό και στα δύο και κατά τον ίδιο τρόπο· και δεν μπορούσε παρά να τους φανεί λογικό να μεταφέρουν αυτή την εμπειρία στο σύμπαν και να υποθέσουν πως ο θείος νους και το θείο κορμί συμβαδίζουν και έχουν, και τα δύο, σειρά και τάξη, εγγενείς και αχώριστες από αυτά.
Ιδού επομένως, ένα νέο είδος ανθρωπομορφισμού, Κλεάνθη, προς συζήτηση και μια θεωρία που δεν φαίνεται υποκείμενη σε σημαντικές δυσκολίες. Είσαι ασφαλώς αρκετά ελεύθερος από συστηματικές προκαταλήψεις για να βρεις περισσότερες δυσκολίες στην υπόθεση ενός ζωικού σώματος που να κατέχει αρχικά από μόνο του ή από άγνωστες αιτίες, σειρά και οργάνωση από ό,τι στην υπόθεση πως μια παρόμοια σειρά ανήκει στον νου. Αλλά η κοινή προκατάληψη, ότι σώμα και νους πρέπει πάντοτε να συνοδεύουν το ένα το άλλο, δεν θα έπρεπε, θα σκεφτόταν κανείς, να παραβλεφθεί τελείως, μια που βασίζεται στην κοινή εμπειρία, τον μόνο οδηγό που αναγνωρίζεις πως ακολουθείς σ' όλες αυτές τις θεολογικές αναζητήσεις. Και εάν διατείνεσαι ότι η περιορισμένη μας εμπειρία είναι ένα άνισο μέτρο για να κριθεί μέσω αυτής η απέραντη έκταση της φύσεως, εγκαταλείπεις πλήρως τη δική σου υπόθεση την ίδια και οφείλεις από τώρα και στο εξής να υιοθετήσεις τον μυστικισμό μας, όπως τον αποκαλείς, και ν' αποδεχθείς το απολύτως ακατανόητο της θείας φύσεως.
-- Ομολογώ ότι δεν είχα σκεφθεί αυτή τη θεωρία, απάντησε ο Κλεάνθης, αν και είναι αρκετά φυσική· και δεν μπορώ εύκολα, μετά από μια τόσο σύντομη εξέταση και σκέψη, να εκφράσω μια γνώμη σχετικά μ' αυτήν. Είσαι πραγματικά πολύ ευσυνείδητος, είπε ο Φίλων· εγώ, εάν επρόκειτο να εξετάσω ένα από τα δικά σου συστήματα, δεν θα δρούσα ούτε με την μισή προσοχή και επιφυλακτικότητα, ανακινώντας αντιρρήσεις και δυσκολίες σχετικώς. Ωστόσο, εάν ο,τιδήποτε σου έρχεται στον νου, θα μας υποχρέωνες προτείνοντάς το.
Να, λοιπόν, απάντησε ο Κλεάνθης, μου φαίνεται ότι, αν και ο κόσμος σε μερικές περιπτώσεις μοιάζει μ' ένα σώμα ζώου, η αναλογία είναι ωστόσο επίσης ελαττωματική σε πολλές, και από τις πιο ουσιαστικές, περιστάσεις, όπως: ΄Ελλειψη οργάνων αφής, έλλειψη έδρας σκέψεως ή λόγου, ούτε μια ακριβής πηγή κινήσεως και δράσεως. Εν ολίγοις, φαίνεται να έχει μια εντονότερη ομοιότητα προς ένα φυτό παρά προς ένα ζώο και η συναγωγή μιας ψυχής του κόσμου θα ήταν αδύνατη με αυτά τα δεδομένα.
Αλλά, παραλλήλως, η θεωρία σου φαίνεται πως εξυπονοεί την αιωνιότητα του κόσμου και τούτη είναι μια αρχή που νομίζω ότι οι ισχυρότερες λογικές και πιθανολογικές αιτίες αντικρούουν. Θα προτείνω ένα επιχείρημα γι' αυτό το σκοπό, στο οποίο πιστεύω δεν έχει επιμείνει κανένας συγγραφέας. Αυτοί που κρίνουν από την όψιμη γέννηση των τεχνώνκαι των επιστημών, αν και η επαγωγή τους δεν στερείται δυνάμεως, είναι ίσως δυνατόν να αντικρουσθούν από συλλογισμούς αντλημένους από τη φύση της ανθρώπινης κοινωνίας, η οποία βρίσκεται σε συνεχή εναλλαγή μεταξύ άγνοιας και γνώσεως, ελευθερίας και δουλείας, πλούτου και πενίας, ώστε να είναι αδύνατο για μας, από την περιορισμένη εμπειρία μας, να προείπουμε με βεβαιότητα ποια γεγονότα είναι ή δεν είναι δυνατόν να αναμένονται. Η αρχαία γνώση και ιστορία φαίνεται πως βρέθηκαν σε μεγάλο κίνδυνο να καταστραφούν ολοκληρωτικά μετά την πλημμύρα των βαρβαρικών εθνών· και αν αυτές οι αναταραχές συνέχιζαν λίγο παραπάνω ή ήσαν λίγο πιο βίαιες, πιθανώς να μην γνωρίζαμε τι συνέβη στον κόσμο μερικούς αιώνες πριν από μας. Και χωρίς τις προλήψεις των παπών, που διατήρησαν λίγα ψευτο-λατινικά, ώστε να κρατήσουν τα προσχήματα της αρχαιότητας και της καθολικότητας της εκκλησίας, αυτή η γλώσσα επέπρωτο να είχε χαθεί τελείως. Σ' αυτή την περίπτωση ο δυτικός κόσμος, όντας ολοκληρωτικά βάρβαρος, δεν θα ήταν σε θέση να υποδεχθεί την ελληνική γλώσσα και γνώση, που του μεταδόθηκε μετά τη λεηλασία της Κωνσταντινουπόλεως. Αν η γνώση και τα βιβλία είχαν εξαφανισθεί, ακόμη και οι μηχανικές τέχνες θα γνώριζαν σημαντική κατάπτωση και εύκολα μπορεί κανείς να φαντασθεί ότι ο μύθος ή η παράδοση θα μπορούσαν να τους είχαν αποδώσει μια πολύ οψιμότερη γέννηση από την πραγματική. Αυτό το κοινότοπο επιχείρημα συνεπώς ενάντια στην αιωνιότητα του κόσμου φαίνεται αβέβαιο.
Αλλά εδώ, παρουσιάζονται τα θεμέλια ενός καλύτερου επιχειρήματος. Ο Λούκουλλος υπήρξε ο πρώτος που έφερε κερασόδεντρα από την Ασία και την Ευρώπη, αν και αυτό το δέντρο ευδοκιμεί τόσο σε πολλά ευρωπαϊκά κλίματα, ώστε να μεγαλώνει στα δάση χωρίς καμμιά καλλιέργεια. Είναι δυνατόν, διαμέσου μιας ολόκληρης αιωνιότητας, κανένας Ευρωπαίος να μην έχει περάσει στην Ασία και να μη σκέφτηκε να μεταφυτεύσει ένα τόσο νόστιμο φρούτο στη δική του χώρα; ΄Η, εάν το δέντρο είχε κάποτε μεταφυτευθεί και εξαπλωθεί, πώς είναι δυνατόν στη συνέχεια να χάθηκε; Αυτοκρατορίες μπορεί να ανέρχονται και να πέφτουν, η ελευθερία και η δουλεία να διαδέχονται η μια την άλλη, η άγνοια και η γνώση να παραχωρούν τη θέση τους η μια στην άλλη, αλλά το κερασόδεντρο θα μένει ακόμα στα δάση της Ελλάδος, της Ισπανίας και της Ιταλίας και ποτέ δεν θα επηρεασθεί από τις εναλλαγές της ανθρώπινης κοινωνίας.
Δεν περάσαν δυο χιλιάδες χρόνια απ' όταν οι άμπελοι μεταφυτεύθηκαν στη Γαλλία, αν και δεν υπάρχει κλίμα στον κόσμο πιο ευνοϊκό γι' αυτές. Δεν περάσαν τρεις αιώνες από τότε που οι ίπποι, οι αγελάδες, τα πρόβατα, οι χοίροι, το καλαμπόκι, έγιναν γνωστά στην Αμερική. Είναι δυνατόν, κατά τη διάρκεια των εναλλαγών μιας ολόκληρης αιωνιότητας, ποτέ να μην εμφανίστηκε ένας Κολόμβος, που να μπορέσει να ανοίξει την επικοινωνία μεταξύ της Ευρώπης και αυτής της ηπείρου; Θα ήταν το ίδιο πιθανό με το να φορούσαν όλοι οι άνθρωποι κάλτσες για δέκα χιλιάδες χρόνια και να μην είχαν ποτέ τη λογική να σκεφθούν τις καλτσοδέτες για να τις δένουν. ΄Ολα αυτά φαίνονται πειστικές αποδείξεις της νεότητας ή μάλλον της βρεφικότητας του κόσμου, όντας βασισμένα σε διαδικασίες αρχών πιο σταθερών και απαρεγκλίτων απ' αυτές με τις οποίες η ανθρώπινη κοινωνία διοικείται και οδηγείται. Τίποτε λιγότερο από μια πλήρη διατάραξη των στοιχείων δεν πρόκειται ποτέ να καταστρέψει σύνολη την ευρωπαϊκή χλωρίδα και πανίδα, που συναντούμε σήμερα στον δυτικό κόσμο.
Και τί επιχείρημα έχεις ενάντια σε μια παρόμοια διατάραξη; απάντησε ο Φίλων. Ισχυρές και σχεδόν αδιαμφισβήτητες αποδείξεις είναι δυνατόν να ανευρεθούν πάνω σ' ολόκληρη τη γη για το ότι κάθε μέρος αυτής της σφαίρας έχει υπάρξει για πολλές εποχές σκεπασμένο από νερό. Και αν και η τάξη έχει υποτεθεί αδιαχώριστη από την ύλη και σύμφυτη μ' αυτή, ωστόσο η ύλη είναι επιδεκτική πολλών και μεγάλων ανακατατάξεων στις ατέλειωτες περιόδους της αιώνιας διάρκειας. Οι ασταμάτητες αλλαγές, στις οποίες υπόκειται κάθε μέρος, φαίνεται να υποδεικνύουν την ύπαρξη τέτοιων γενικών μεταλλαγών, αν και μπορούμε να παρατηρήσουμε την ίδια στιγμή ότι όλες οι αλλαγές και φθορές την εμπειρία των οποίων είχαμε ποτέ, δεν είναι παρά μεταβάσεις από μια κατάσταση τάξεως σε άλλη· ούτε είναι ποτέ δυνατόν η ύλη να εφησυχάσει σε μια κατάσταση απόλυτης αμορφίας και συγχύσεως. ΄Ο,τι βλέπουμε στα μέρη, μπορούμε να το συμπεράνουμε για το σύνολο· τούτη είναι, τουλάχιστον, η μέθοδος συλλογισμού πάνω στην οποία στηρίζεις ολόκληρη τη θεωρία σου. Και αν ήμουνα υποχρεωμένος να υπερασπισθώ ένα οποιοδήποτε τέτοιο σύστημα (πράγμα που ποτέ δεν θα έκανα οικειοθελώς), κανένα δεν θεωρώ σαν πιθανότερο απ' αυτό που προσδίδει μια αιώνια, εγγενή αρχή τάξεως στον κόσμο, αν και συνοδευόμενη από μεγάλες και συνεχείς εναλλαγές και μεταβολές. Τούτο λύνει διαμιάς όλες τις δυσκολίες και αν η λύση αυτή, όντας τόσο γενική, δεν είναι εντελώς πλήρης και ικανοποιητική, αποτελεί τουλάχιστον μια θεωρία, στην οποία πρέπει αργά ή γρήγορα να προστρέξουμε, οποιοδήποτε σύστημα κι αν ασπασθούμε. Πώς θα μπορούσαν τα πράγματα να είναι όπως είναι, εάν δεν υπήρχε κάπου μια πρωταρχική, εγγενής αρχή τάξεως, στη σκέψη ή στην ύλη; Και είναι απολύτως αδιάφορο σε ποιο από αυτά δίνουμε την προτίμηση. Το τυχαίο δεν έχει θέση σε καμμιά από τις δύο υποθέσεις, ούτε στη σκεπτικιστική, ούτε στη θρησκευτική. Το παν κυβερνάται ασφαλώς από σταθερούς, απαραβίαστους νόμους. Και αν η εσωτερική ουσία των πραγμάτων μας φανερωνόταν, θα ανακαλύπταμε μια σκηνή, της οποίας προς το παρόν δεν μπορούμε να έχουμε την παραμικρή ιδέα. Αντί να θαυμάζουμε την τάξη των φυσικών όντων, θα βλέπαμε καθαρά ότι δεν θα μπορούσαν ποτέ να είναι ούτε στο παραμικρό, επιδεκτικά οποιασδήποτε άλλης διευθέτησης.
Εάν είχε κανείς τον πειρασμό να αναβιώσει την αρχαία ειδωλολατρική θεολογία, που ισχυριζόταν, όπως μαθαίνουμε από τον Ησίοδο, ότι αυτή η σφαίρα κυβερνιόταν από 30.000 θεότητες, που ξεπήδησαν από τις άγνωστες δυνάμεις της φύσεως, ασφαλώς θα αντέλεγες, Κλεάνθη, ότι δεν κερδίζουμε τίποτε με αυτή την υπόθεση και πως είναι εξίσου εύκολο να υποθέσουμε ότι όλοι οι άνθρωποι και τα ζώα, που είναι πολυαριθμότερα, αλλά λιγότερο τέλεια, ανεφύησαν άμεσα από μιαν όμοια πηγή. ΄Ωθησε την ίδια επαγωγή ένα βήμα πιο πέρα και θα βρεις πως μια πολυάριθμη κοινωνία θεοτήτων είναι εξίσου ερμηνεύσιμη, όσο μια καθολική θεότητα, η οποία θα κατέχει στο εσωτερικό της τις δυνάμεις και τις τελειότητες όλων των άλλων μαζί. ΄Ολ' αυτά τα συστήματα, λοιπόν, σκεπτικισμός, πανθεϊσμός, θεϊσμός, οφείλεις να αναγνωρίσεις βάσει των αρχών σου πως βρίσκονται σε σχέση ισοδυναμίας, και πως κανένα απ' αυτά δεν πλεονεκτεί σε σχέση με τα άλλα. Και απ' αυτό μπορείς να μάθεις το λανθασμένο των αρχών σου.
 
Μετάφραση: Σπύρος Γεωργαντάς
Διαβάστε επίσης: Ντέιβιντ Χιουμ 
Πηγή: Βικιθήκη

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου